Ιουστινιανός και Προκόπιος

meister_von_san_vitale_in_ravennaΣτην πρώιμη βυζαντινή περίοδο δεσπόζουν δύο σημαντικότατες προσωπικότητες της παγκόσμιας ιστορίας, ο Κωνσταντίνος Α΄ και ο Ιουστινιανός Α΄. Ο πρώτος, με τις στρατηγικές επιλογές του, εγκαινίασε τη βυζαντινή εποχή, ενώ ο δεύτερος, με τη επιβλητική βασιλεία και τις καινοτόμες μεταρρυθμίσεις του, στιγμάτισε μία εποχή, τον «αιώνα του Ιουστινιανού».

Ο Φλάβιος Πέτρος Σαββάτιος Ιουστινιανός (483-565) ανακηρύσσεται αυτοκράτορας το 527, έχοντας στο πλευρό του την αυγούστα Θεοδώρα, και θα κυβερνήσει την αυτοκρατορία ως τις 13 Νοεμβρίου του 565, οπότε πεθαίνει σε ηλικία 82 ετών. Για αρκετούς θεωρείται ο τελευταίος Ρωμαίος αυτοκράτορας, με τη διακυβέρνησή του να σηματοδοτεί το τέλος της ύστερης αρχαιότητας.

 Η μακρόχρονη βασιλεία του είναι πλούσια σε πολεμικά γεγονότα, στασιαστικά κινήματα, εξελίξεις σε διοικητικά θέματα και δημιουργική δραστηριότητα στις τέχνες. Οι εξωτερικοί κίνδυνοι (απειλή των συνόρων από Πέρσες στην Ανατολή, αβαροσλαβικά φύλα στα δυτικά και βόρεια, και από τους Βανδάλους στο Νότο) και η θρησκευτική διαμάχη που προκάλεσε η αίρεση των μονοφυσιτών στο εσωτερικό της αυτοκρατορίας καθόρισαν τις αποφάσεις κατά την περίοδο της διακυβέρνησής του.

Στη διάρκεια της αυτοκρατορικής του θητείας επιχειρείται η αναδιοργάνωση της κρατικής διοίκησης με μεταρρυθμίσεις για την αντιμετώπιση της αυθαιρεσίας των κρατικών αρχών και η αναμόρφωση της νομοθεσίας με συστηματική και οργανωμένη καταγραφή παλαιών και νέων διατάξεων. Η εκκλησιαστική πολιτική σε άμεση σχέση με την εξωτερική απαιτούσε τον έλεγχο της Εκκλησίας –σε ό,τι αφορά τις θεσμικές λειτουργίες και τη δογματική διδασκαλία– από την κρατική εξουσία προωθώντας ένα είδος «καισαροπαπισμού». Η ανάκτηση του δυτικού ρωμαϊκού κράτους και η αποκατάσταση μιας οικουμενικής –χριστιανικής– αυτοκρατορίας (πολιτική της reconquista) θα αποδειχθεί πρόσκαιρη επιδίωξη μίας μεγάλης αλλά ματαιόδοξης προσωπικότητας.

Στην ιουστινιάνεια περίοδο δεν επιτεύχθηκε η γεωπολιτική και θρησκευτική ένωση της Μεσογείου, με τις εκστρατείες του στρατηγού Βελισάριου και τις διώξεις ετερόθρησκων πληθυσμών. Η επέκταση του κράτους, όπως την είχε οραματιστεί ο αυτοκράτορας, είχε ήδη πριν το θάνατο του αρχίσει να συρρικνώνεται. Ο τελευταίος αιώνας της περιόδου της αρχαιότητας ξεχωρίζει για το νομοθετικό έργο, την καλλιτεχνική και αρχιτεκτονική έκφραση και για την εισαγωγή το 552 του μεταξοσκώληκα στη Μεσόγειο. Το εμπόριο, οι τέχνες και η νομοθεσία κράτησαν σε συνεργασία λαούς με διαφορετικές πεποιθήσεις και νοοτροπίες. Στην περίοδο αυτή εξέχουσα θέση κατέχει το αυτοκρατορικό ζεύγος του Ιουστινιανού και της Θεοδώρας, που κατά τον Cesaretti εφάρμοσαν ένα «εκλεπτυσμένο πρότυπο διακυβέρνησης». Ξεχωρίζει επίσης η παρουσία του μεγάλου ιστορικού της εποχής Προκόπιου.

Ο Προκόπιος, ως νομικός σύμβουλος και γραμματέας του Βελισαρίου, υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας στα σημαντικότερα πολεμικά και πολιτικά γεγονότα της περιόδου. Γεννήθηκε στην Καισάρεια της Παλαιστίνης, νότια της σημερινής Χάιφα, γύρω στο 500 και πέθανε μέσα στη δεκαετία του 560. Η αριστοκρατική καταγωγή του εξηγεί την ανώτερη μόρφωση που δέχθηκε. Σπούδασε σοφιστική, ρητορική και νομική, γνώριζε την ελληνική, τη συριακή και τη λατινική γλώσσα και πρέπει να κατανοούσε την περσική και τη γοτθική. Στο έργο του οι επιρροές των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων είναι εμφανείς, ενώ ακολουθεί τους κλασικούς ιστορικούς στη σκέψη και τη μέθοδο. Σύμφωνα με τη φιλοσοφία του, η ιστορική αλήθεια στηρίζεται στην αυτοψία και στις αυθεντικές πληροφορίες (στρατιωτικές εκθέσεις και ανακρίσεις αιχμαλώτων είναι οι δικές του πηγές). Η συγγραφική δραστηριότητά του μας κληροδότησε τρία έργα.

Οι «Λόγοι υπέρ των πολέμων» πραγματεύονται την εξιστόρηση των γεγονότων στους πολέμους κατά των Περσών (Μηδικά), των Βανδάλων (Λιβυκά) και των Γότθων (Ιταλικά). Το «Περί κτισμάτων» είναι ένας εγκωμιαστικός λόγος προς το αυτοκρατορικό ζεύγος, με αφορμή την απαρίθμηση των αρχιτεκτονημάτων που κτίστηκαν κατά τη διάρκεια της βασιλείας του. Τέλος, η «Απόκρυφη ιστορία» –κείμενο ανέκδοτο, με πρώτη αναφορά για την ύπαρξη του το 10ο αιώνα από τον Σουίδα– παρουσιάζεται σαν συμπλήρωμα των πολεμικών και εκφράζει προσωπικές απόψεις συνοδευόμενες συχνά από υπερβολικές περιγραφές σε μία προσπάθεια αποδόμησης των χαρακτήρων, που στα άλλα βιβλία εκθειάζει.

Αντίθετος με την πολιτική του αυτοκράτορα, ο Προκόπιος στα έργα του απηχεί τις απόψεις μίας ολόκληρης τάξης, που δεν επικροτούσε τα μέτρα που εφήρμοζε ο Ιουστινιανός σε διάφορους τομείς και ασκεί έμμεσα κριτική στην επεκτατική πολιτική και τον τρόπο εφαρμογής της. Ενώ στην ιστορία των πολέμων ο χαρακτήρας του Ιουστινιανού διατυπώνεται μέσα απ’ τις δημηγορίες, ως άποψη των αντιπάλων ηγεμόνων, στα «Ανέκδοτα» οι ίδιες απόψεις είναι εκτιμήσεις του συγγραφέα. Η δε Θεοδώρα, παρά την αυτοπεποίθηση, την τόλμη και τον δυναμισμό της, παρουσιάζεται υπεροπτική, βλάσφημη και έκφυλη.

Η πολυδιάστατη διακυβέρνηση ήταν αναμενόμενο να δημιουργήσει αμφιλεγόμενες απόψεις. Αυτό που κρίνεται παράδοξο είναι ότι η αντιφατική εικόνα που παρουσιάζουν οι πηγές προέρχεται από το ίδιο πρόσωπο. Πέραν της ελκυστικής έρευνας των γεγονότων μιας απ’ τις πιο ζοφερές περιόδους της ιστορίας, προκαλεί ιδιαίτερο ενδιαφέρον στους ερευνητές η προσωπικότητα του «αυτόπτη μάρτυρα» των γεγονότων. Οι καταγγελίες του ιστορικού για μεθοδευμένες εγκληματικές ενέργειες προκειμένου να επιτευχθεί η διατήρηση της εξουσίας και η πραγματοποίηση των «μεγάλων σχεδίων» χρήζουν εξέτασης. Καταλογίζει στην εσωτερική και εξωτερική πολιτική του Ιουστινιανού την τεράστια μείωση του πληθυσμού και την οικονομική εξασθένιση πανίσχυρων άλλοτε περιοχών. Η δραματική παρακμή στην αστική ζωή της Ιταλίας το 552, μετά από 18 χρόνια πολέμου, το αποδεικνύει. Η χερσόνησος ήταν αδύνατο να ορθοποδήσει από τη διοίκηση της ντόπιας αριστοκρατίας και του κλήρου. Από την άλλη, τα προβλήματα στην Ανατολή ήταν κυρίως πολιτικά και λιγότερο θρησκευτικά. Νεότεροι ιστορικοί ισχυρίζονται ότι πίσω απ’ τις θρησκευτικές έριδες κρύβονται και εθνολογικές αντιθέσεις, οικονομική και κοινωνική διαφοροποίηση ή ακόμα διοικητικά και δημοσιονομικά μέτρα, που επέφεραν διάσταση μεταξύ των πληθυσμών.

Κατά τον Καλδέλη, σε μια εσχατολογική θεώρηση του χρόνου η εποχή του Ιουστινιανού είναι το τμήμα εκείνο όπου εγκαταλείπεται καθετί αρχαίο. Προφανώς ο συντηρητικός χαρακτήρας του Προκοπίου δεν ήταν δυνατό να κατανοήσει και να αποδεχθεί την επικείμενη αλλαγή. Ενώ συμβιβάστηκε και υπηρέτησε με συνέπεια το κράτος ως κρατικός υπάλληλος, άφησε στις μεταγενέστερες γενιές ένα λίβελο κατά του Ιουστινιανού, της Θεοδώρας και των άμεσων συνεργατών τους, με γενικό συμπέρασμα του έργου ότι η όποια ευνοϊκή κατάληξη των γεγονότων ήταν τυχαία την ώρα που η Αυτοκρατορία κατέρρεε.

Αντιθέτως, τα πλέον κατάλληλα άτομα για να προωθήσουν την αλλαγή της εποχής αποδείχθηκαν ο «ακοίμητος βασιλιάς» και η δυναμική σύζυγός του. Σύμφωνα με την επικρατέστερη άποψη, μιλάμε για καθ’ αυτό βυζαντινή αυτοκρατορία από την εποχή του περιορισμού της στα Βαλκάνια και την Ανατολία και την επικράτηση της ελληνικής έναντι της λατινικής γλώσσας. Με τα μέτρα του Ιουστινιανού μπαίνουν σταθερές βάσεις που καθόρισαν τις αλλαγές στη βυζαντινή εποχή.

Η ιστορικός Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ είχε παρομοιάσει τον βυζαντινολόγο με γεφυροποιό, λέγοντας ότι «…είναι γεφυροποιός και χρονικά και γεωγραφικά και πολιτιστικά… το Βυζάντιο είναι η γέφυρα μεταξύ Ασίας και Ευρώπης …είναι η γέφυρα του ελληνισμού της ελληνιστικής εποχής και των νεότερων χρόνων». Αν κρίνουμε ότι μία τέτοια οπτική της ιστορικής έρευνας της περιόδου του Βυζαντίου είναι αποδεκτή, τότε σίγουρα ο «αιώνας του Ιουστινιανού» είναι η εποχή που αντιλαμβανόμαστε απόλυτα τη γεφύρωση αυτή, καθώς τα όρια για το αν η βασιλεία του ανήκει στην Ανατολή ή τη Δύση, στην αρχαία ρωμαϊκή ιστορία ή τον βυζαντινό Μεσαίωνα είναι δυσδιάκριτα. Ασφαλέστερα ίσως θα λέγαμε ότι ανήκει στον ελληνορωμαϊκό πολιτισμό.

Σπύρος Φωτόπουλος

Advertisements

Tagged: , ,

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: