Η μοναξιά του μυθιστοριογράφου

Treasure-island01Στο Βήμα της περασμένης Κυριακής, στο πλαίσιο της εν εξελίξει συζήτησης περί μυθιστορήματος, δημοσιεύτηκε το άρθρο του Κώστα Σπαθαράκη με τίτλο «Ο υψηλός πήχης και η στροφή στο διήγημα» (http://www.tovima.gr/books-ideas/article/?aid=821502). Το κείμενο του Σπαθαράκη είναι πολύ όμορφο, ίσως το πιο περίτεχνο απ’ όσα έχουν δημοσιευτεί μέχρι τώρα: ωραίο γλωσσικά, ευφυές ως προς την επιχειρηματολογία, πλούσιο σε ιδέες. Ταυτόχρονα όμως είναι και το πιο παραπλανητικό: ο συγγραφέας του δεν απαντά στο ερώτημα αν υπάρχει ή όχι νεοελληνικό μυθιστόρημα, δεν ασχολείται με το αισθητικό ζήτημα. Ο Σπαθαράκης μεταθέτει τη συζήτηση στο χώρο των ιδεών, στις συνθήκες δημιουργίας της λογοτεχνίας και στην ιστορία της κριτικής. Με άλλα λόγια, εκείνο που τον ενδιαφέρει είναι γιατί γίνεται στην παρούσα ιστορική συγκυρία η συζήτηση περί μυθιστορήματος και ποιες είναι οι συνέπειές της.

Αιτία της αρνητικής στάσης απέναντι στο νεοελληνικό μυθιστόρημα είναι, κατά τον Σπαθαράκη, η γενική απόρριψη της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Πίσω απ’ την απόρριψη του μυθιστορήματος υποκρύπτεται η απόρριψη της νεοελληνικής λογοτεχνίας στο σύνολό της, και πίσω απ’ αυτή τη συνολική απόρριψη υποκρύπτεται ένας ελιτισμός: όσοι απορρίπτουν το νεοελληνικό μυθιστόρημα πιστεύουν, στην πραγματικότητα, ότι πρέπει να ασχολούμαστε μόνο με τα έργα του κανόνα και περιφρονούν όλα τα υπόλοιπα.

Συνέπεια τώρα της απόρριψης του μυθιστορήματος, επισημαίνει ο Σπαθαράκης, είναι η στροφή προς το διήγημα και την ποιητικίζουσα πρόζα και η αποφυγή κάθε μεγάλης σύνθεσης. Οι συγγραφείς μας φοβούνται να γράψουν μυθιστόρημα, καθώς τους έχουμε φορτώσει με πολύ μεγάλες προσδοκίες· προτιμούν να γράφουν διήγημα, με το οποίο ευκολότερα κερδίζουν την αποδοχή και την αναγνώριση.

Το κείμενο του Σπαθαράκη είναι ιδιαίτερα γόνιμο και δίνει αφορμές για να συζητηθούν πολλά πράγματα. Εδώ θ’ αναφερθούμε μόνο στους περιορισμούς που, κατά την άποψή μας, δημιουργεί η αντίληψή του. Ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζει το ζήτημα του μυθιστορήματος περιορίζει τη συζήτηση στο παρόν (γιατί απορρίπτουμε τώρα το μυθιστόρημα) και στο πρακτικό επίπεδο (πώς θα βοηθήσουμε τους συγγραφείς μας να γράψουν μυθιστόρημα). Έτσι, εμποδίζει την ευρύτερη συζήτηση και αποφεύγει τα δύσκολα ερωτήματα: Ποια είναι η θέση της ελληνικής μυθιστοριογραφίας στον κανόνα της παγκόσμιας λογοτεχνίας; Ποιες είναι οι αιτίες της διαχρονικής καχεξίας του νεοελληνικού μυθιστορήματος; Τι συνέπειες έχει αυτή η καχεξία για τον πολιτισμό μας γενικότερα;

Το κείμενο του Σπαθαράκη τελειώνει με μια ωραιότατη, όσο και ακριβέστατη, παρομοίωση: «Όποιος φιλοδοξεί να γράψει σήμερα μυθιστόρημα μοιάζει λίγο με τον Ροβινσώνα: είναι υποχρεωμένος να φτιάξει μόνος του το καταφύγιό του, να ξεχερσώσει τη ζούγκλα, να εξημερώσει τα άγρια ζώα, να αντιμετωπίσει τους ανθρωποφάγους». Ακριβώς μ’ αυτό μοιάζει ο μυθιστοριογράφος, με τον Ροβινσώνα. Ή με τον Μιχαήλ Στρογκόφ: κινείται διαρκώς σε εχθρικό έδαφος, αντιμετωπίζει μύριους κινδύνους και αντιξοότητες, κινδυνεύει να σκοτωθεί, να αιχμαλωτιστεί και να τυφλωθεί, αλλά πρέπει να συνεχίσει την πορεία του και να παραδώσει το μήνυμά του. Ή ακόμη με τον Τζιμ Χώκινς: αναζητώντας το θησαυρό, θα πέσει στα χέρια των πειρατών και θα κινδυνέψει πολλές φορές να πνιγεί, να χαθεί ή να πεθάνει.

Ο Ροβινσώνας Κρούσος, ο Μιχαήλ Στρογκόφ, ο Τζιμ Χώκινς κι ένα σωρό άλλοι μυθιστορηματικοί ήρωες εικονίζουν το νεωτερικό άτομο, που στέκεται μόνο του αντιμέτωπο με το χάος του κόσμου και πρέπει να παλέψει για να κατακτήσει μια θέση μέσα σ’ αυτόν. Ταυτόχρονα όμως εικονίζουν και τον μυθιστοριογράφο, που πρέπει να παλέψει μόνος του με θεούς και δαίμονες για να δημιουργήσει το έργο του. Ο δρόμος του είναι δύσβατος και επικίνδυνος και μπορεί να τον οδηγήσει στο χαμό και όχι στο θησαυρό. Είναι υποχρεωμένος όμως να τον διαβεί, μόνος του και χωρίς βοήθεια, αν θέλει να φτάσει στον προορισμό του.

Γιώργος Πινακούλας

Advertisements

Tagged: , ,

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: