Αριστοκρατία, φιλοδοξία, μυθιστόρημα

Caspar_David_Friedrich_-_Wanderer_above_the_sea_of_fog

Την περασμένη Κυριακή δημοσιεύτηκε στο Βήμα το ωραίο κείμενο της Αγγέλας Καστρινάκη με τίτλο «Bildungsroman και φιλοδοξία» (http://www.tovima.gr/books-ideas/article/?aid=820068). Αυτό το κείμενο αποτελεί τη συνεισφορά της στην εν εξελίξει συζήτηση περί νεοελληνικού μυθιστορήματος που διοργάνωσε η εφημερίδα. Αντίθετα με τα υπόλοιπα κείμενα του αφιερώματος που έχουν δημοσιευτεί μέχρι στιγμής, η Καστρινάκη δεν πιστεύει ότι υπάρχει νεοελληνικό μυθιστόρημα. Το τονίζει τόσο στην αρχή όσο και στο τέλος του άρθρου της: «Δεν είναι ανυπόστατη φήμη ότι στην Ελλάδα δεν έχουμε (ή μήπως να πούμε: δεν είχαμε) μυθιστόρημα. Αυτό το πελώριο ευρωπαϊκό είδος που γεννήθηκε στον 18ο αιώνα και άνθησε στον 19ο γνώρισε σαφώς μια περιορισμένη εκπροσώπηση στη χώρα μας. Δεν είχαμε Μπαλζάκ, δεν είχαμε Σταντάλ, ούτε Ντίκενς, ούτε Τολστόι. Είχαμε ορισμένους συγγραφείς που προσπαθούσαν να τους μοιάσουν. Αλλά συνήθως αποτύγχαναν […] Η σημερινή πληθώρα των μυθιστορημάτων δεν σημαίνει ακριβώς ότι κάτι κατακτήσαμε και στο επίπεδο της ποιότητας.»

Απαντώντας λοιπόν αρνητικά στο ερώτημα αν υπάρχει νεοελληνικό μυθιστόρημα, η Καστρινάκη προχωρά στο επόμενο, ουσιωδέστερο, στάδιο της συζήτησης: στην αναζήτηση των αιτίων της απουσίας του μυθιστορήματος. Διακρίνει λοιπόν τρία βασικά αίτια:

1) την απουσία ισχυρών μηχανισμών καταπίεσης («οι Έλληνες δεν έχουν να αντιταχθούν σε πολύ ισχυρούς μηχανισμούς καταπίεσης, οικογένεια, σχολείο, θρησκεία, κάτι που στην Αγγλία τροφοδοτεί το Bildungsroman, ως μια προσπάθεια απελευθέρωσης από αυτούς τους θεσμούς»),

2) την περιορισμένη ανάπτυξη ενός αισθήματος εγωτισμού («το εγώ υποχωρεί πάραυτα μπροστά στην ανάδυση συλλογικών αξιών και προταγμάτων»),

3) την απουσία αριστοκρατικής τάξης («Αυτό που μας λείπει εντελώς είναι η αριστοκρατία. Και άρα το κίνητρο που θα είχε η αστική τάξη να της μοιάσει, να κατακτήσει το οχυρό της παιδείας, να γίνει η νέα αριστοκρατία στη θέση της παλιάς»)

Όλα αυτά τα αίτια, υποστηρίζει η αρθρογράφος, δεν επιτρέπουν στους συγγραφείς να είναι πραγματικά φιλόδοξοι. «Το μυθιστόρημα απαιτεί μια συγκέντρωση προσπάθειας, μια τεράστια επιμονή, μια προσήλωση στον στόχο, και έναν πολύ ισχυρό λόγο για να τα πράξει κανείς όλα αυτά». Για να γράψει κάποιος μυθιστόρημα απαιτείται μια τεράστια προσπάθεια, και για να μπει σ’ αυτή τη δοκιμασία απαιτείται μεγάλη φιλοδοξία. Φιλοδοξία για ν’ απελευθερωθεί απ’ τους μηχανισμούς καταπίεσης, φιλοδοξία για ν’ αναπτύξει το εγώ του, φιλοδοξία για ν’ ανέλθει κοινωνικά και να γίνει δεκτός στους κόλπους της αριστοκρατίας. Τέτοιου είδους φιλοδοξίες έλειψαν απ’ τους συγγραφείς μας. Γι’ αυτό και δεν μπόρεσαν να συνθέσουν μεγάλο μυθιστόρημα.

Ως παράδειγμα χρησιμοποιεί η Καστρινάκη τον Παπαδιαμάντη. Ο Παπαδιαμάντης δεν καταπιέζεται ιδιαίτερα απ’ την οικογένειά του, απ’ το σχολείο ή τη θρησκεία. Δεν έχει ιδιαίτερα αναπτυγμένο εγωτισμό· εξακολουθεί να είναι μέλος μιας σχετικά παραδοσιακής κοινότητας. Δε χρειάζεται να μορφωθεί ακόμη περισσότερο ώστε να γίνει gentleman. Βέβαια, ο Παπαδιαμάντης είναι σπουδαίος, «εκφράζει την ψυχή του (άρτια και συγκινητικά) μέσα από το λιγότερο φιλόδοξο είδος του διηγήματος […] Το διήγημα, προϊόν μικρότερης προσπάθειας οπωσδήποτε, μπορεί να φτάσει σε πολύ υψηλότερη καλλιτεχνική τελειότητα. Ένα διήγημα μπορεί να είναι άψογο σε αναλογίες, σε ρυθμό, σε γλωσσική ευαισθησία, κάτι που ένα μυθιστόρημα από τη φύση του αδυνατεί να είναι.»

Η Ελλάδα, ένα έθνος μικροαστών και μικροϊδιοκτητών, δεν έχει αριστοκρατία, δεν έχει ισχυρούς θεσμούς, δεν έχει εξατομικευμένη κοινωνία. Έτσι, δεν υπάρχουν εδώ μεγάλα οράματα, ούτε μεγάλες ατομικές φιλοδοξίες. Γι’ αυτό δεν υπάρχει και μυθιστόρημα. Αυτό είναι το επιχείρημα της Καστρινάκη. Και δύσκολα μπορεί να καταρριφθεί.

Γιατί όμως δεν υπήρξε ένας ιδιοφυής και φιλόδοξος μυθιστοριογράφος ο οποίος να παρουσιάσει συναρπαστικά, με λεπτομέρεια, με χιούμορ και ευαισθησία, αυτή την απέραντη θάλασσα της μικροαστικής Ελλάδας, αυτή τη χαμηλόφωνη, χωρίς εντάσεις και μεγάλα πάθη, καθημερινότητα των ελληνικών πόλεων, αυτή την ουσιαστικά αταξική και πιθανόν μίζερη συλλογικότητα που πορεύεται στις δεκαετίες και στους αιώνες με τα πάνω και τα κάτω της;

Γιώργος Πινακούλας

Advertisements

Tagged: , ,

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: