Το νεοελληνικό μυθιστόρημα και άλλα φανταστικά όντα

Blemmyes-gallica-12148-btv1b8447838j-f64

Κάθε φυλή που σέβεται τον εαυτό της πιστεύει στην ύπαρξη ανύπαρκτων όντων. Για παράδειγμα, ο Ηρόδοτος μας πληροφορεί ότι οι κάτοικοι της αρχαίας Λιβύης ήταν πεπεισμένοι πως στα ανατολικά της χώρας τους, ανάμεσα σε διάφορα άγρια θηρία, ζούσαν «καὶ οἱ κυνοκέφαλοι καὶ οἱ ἀκέφαλοι οἱ ἐν τοῖσι στήθεσι τοὺς ὀφθαλμοὺς ἔχοντες». Δεν είχε ιδιαίτερη σημασία για τους αρχαίους Λίβυους πως αυτά τα όντα δεν υπήρχαν. Σημασία είχε που πίστευαν στην ύπαρξή τους. Παρόμοια λοιπόν με τους αρχαίους Λίβυους και με άλλες τέτοιες φυλές, η φυλή των Ελλήνων φιλολόγων πιστεύει στην ύπαρξη του νεοελληνικού μυθιστορήματος. Δεν έχει σημασία που νεοελληνικό μυθιστόρημα δεν υπάρχει. Σημασία έχει που πιστεύουμε στην ύπαρξή του. Μπορούμε μάλιστα να το περιγράψουμε και με ακρίβεια, όπως οι αρχαίοι Λίβυοι περιέγραφαν εκείνους τους ανθρώπους που είχαν κεφάλια σκύλων ή δεν είχαν καθόλου κεφάλι και είχαν τα μάτια στο στήθος.

Αυτό το μύθο της ύπαρξης νεοελληνικού μυθιστορήματος διαιωνίζει και η Λαμπρινή Κουζέλη με άρθρο της στο Βήμα της περασμένης Κυριακής (http://www.tovima.gr/books-ideas/article/?aid=817329). Εκεί, με αφορμή μια φράση της καθηγήτριας Κάρεν βαν Ντάικ σε μια ανθολογία σύγχρονης ελληνικής ποίησης («the Greek novel barely exists»), επιτίθεται με σφοδρότητα σε όσους υποστηρίζουν ότι δεν υπάρχει νεοελληνικό μυθιστόρημα. Σύμφωνα με την Κουζέλη, «η συζήτηση διεξάγεται με επιπολαιότητα και προχειρότητα σε λογοτεχνικά περιοδικά αλλά και στο Διαδίκτυο». Όσοι υποστηρίζουν ότι δεν υπάρχει νεοελληνικό μυθιστόρημα και εννοούν ότι δεν υπάρχει καλό νεοελληνικό μυθιστόρημα, συνεχίζει η αρθρογράφος, δεν «μπαίνουν στον κόπο να εξηγήσουν ποιο κατά τη γνώμη τους μπορεί να είναι αυτό το καλό μυθιστόρημα». Αναρωτιέται επίσης αν είναι πράγματι ανυπόληπτο το νεοελληνικό μυθιστόρημα ή «μήπως όσοι εύκολα το απαξιώνουν δεν το διαβάζουν και δεν το γνωρίζουν».

Η φράση «νεοελληνικό μυθιστόρημα δεν υπάρχει» δεν είναι μια πράξη απιστίας ή προδοσίας της φυλής, όπως ίσως νομίζει η αγαπητή αρθρογράφος. Είναι μια νηφάλια επιστημονική παρατήρηση, παρόμοια με τη διαπίστωση ότι στην Αφρική δεν υπάρχουν πάγοι και ότι στους πόλους δεν υπάρχουν ελέφαντες. Το μυθιστόρημα είναι ένα συγκεκριμένο είδος τέχνης, με συγκεκριμένους κανόνες. Μπορεί να εξελίσσεται και να αλλάζει διαρκώς, μπορεί να χρησιμοποιεί τις πιο ανόμοιες τεχνικές, μπορεί να περιλαμβάνει εντός του τα πιο ετερογενή υλικά, παραμένει όμως ένα σύνθετο είδος μιας υψηλής τέχνης. Απ’ την πρώτη εμφάνισή του με τον Πανταγκρυέλ του Ραμπελαί το 1532 μέχρι τα σύγχρονα μεταμοντέρνα αριστουργήματα, το μυθιστορηματικό είδος υπακούει σε κάποιες σταθερές: έχει πάντα ένα μεγάλο θέμα και έναν μεγάλο ήρωα, χαρακτηρίζεται από έναν σημαντικό χρονότοπο, έχει σύνθετη πλοκή. Σε κάθε πραγματικά σπουδαίο μυθιστόρημα μπορεί να εντοπίσει κανείς αυτά τα στοιχεία. Αντίθετα, στα λεγόμενα νεοελληνικά μυθιστορήματα τα στοιχεία αυτά δεν υπάρχουν ή είναι ανανάπτυκτα και ανεπεξέργαστα. Η γραφή των Ελλήνων μυθιστοριογράφων μοιάζει απλοϊκή και δε διαλέγεται γόνιμα με τους μεγάλους δεξιοτέχνες του είδους. Τα νεοελληνικά μυθιστορήματα είναι, στην πραγματικότητα, απόπειρες συγγραφής μυθιστορήματος.

Ο σπουδαίος Ούγγρος μυθιστοριογράφος Πέτερ Εστερχάζι, που χάθηκε πρόωρα πριν από λίγες μέρες, στη συνέντευξή του στον Ανταίο Χρυσοστομίδη είχε πει:

Οι δημοσιογράφοι λένε συχνά ότι ο Τζον Λένον είναι ο Μότσαρτ της εποχής μας. Το μόνο κοινό τους σημείο είναι ότι και οι δύο υπήρξαν μεγαλοφυείς. Εργάζονταν όμως τελείως διαφορετικά. Από μια μουσική ακολουθία δέκα δευτερολέπτων του Μότσαρτ, ο Λένον έγραψε τρεις επιτυχίες. Έγραψε τρεις επιτυχίες από τα δέκα δευτερόλεπτα. Διότι στο δικό του είδος τέχνης δεν απαιτείται η συνθετότητα. Κατά τη δική μου γνώμη το μυθιστόρημα ανήκει στην κατηγορία του Μότσαρτ. (Οι κεραίες της εποχής μου ΙΙ, Καστανιώτης 2013, σελ. 99-100)

Αυτή ακριβώς είναι η ειδοποιός διαφορά του μυθιστορήματος: η συνθετότητα. Όπως ο Λένον δεν είναι Μότσαρτ, παρά τη μουσική ιδιοφυΐα του, έτσι και στη νεοελληνική λογοτεχνία δεν υπάρχει μυθιστόρημα, παρότι υπάρχει σπουδαία ποίηση και σπουδαίο διήγημα.

Γιώργος Πινακούλας

Advertisements

Tagged: ,

6 thoughts on “Το νεοελληνικό μυθιστόρημα και άλλα φανταστικά όντα

  1. Διονύσης Σουρλής Ιουλίου 30, 2016 στο 10:35

    Κύριε Πινακούλα, υπάρχει νεοελληνικό μυθιστόρημα. Αλλά who cares?

    Μου αρέσει!

  2. Γιώργος Πινακούλας Ιουλίου 30, 2016 στο 15:27

    Αγαπητέ Διονύση, ποιο νεοελληνικό μυθιστόρημα θεωρείς αντάξιο των μεγάλων ευρωπαϊκών ή αμερικανικών μυθιστορημάτων; Ο Παπαδιαμάντης ήταν σπουδαίος διηγηματογράφος, αντάξιος των Τσέχοφ και Μωπασάν, ο Σολωμός ήταν ένας μεγάλος ποιητής του ευρωπαϊκού ρομαντισμού. Ποιος Νεοέλληνας μυθιστοριογράφος μπορεί να συγκριθεί με τους ξένους ομοτέχνους του; Ενώ στη διηγηματογραφία και στην ποίηση έχουμε να επιδείξουμε κορυφαία έργα, στο μυθιστόρημα αποτυγχάνουμε διαρκώς.

    Μου αρέσει!

  3. Διονύσης Σουρλής Ιουλίου 31, 2016 στο 15:24

    Αγαπητέ Γιώργο, κάνεις λάθος που συγκρίνεις τους Έλληνες λογοτέχνες με αυτούς της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Οι Έλληνες είναι σπουδαίοι λογοτέχνες αλλά σε… τοπικό επίπεδο (για εγχώρια κατανάλωση), και όχι σε παγκόσμιες διαστάσεις επιπέδου «Champions League»…
    Όμως το τοπικό, ελληνικό επίπεδο είναι και η αξία τους. Η δύναμη του Παπαδιαμάντη και του Σολωμού βρίσκεται στη χρήση της ελληνικής γλώσσας, κάτι μοναδικό και σπουδαίο. Έχω διαβάσει Καβάφη σε μια πρόσφατη αγγλική μετάφραση και έχω απογοητευτεί. Δε μπορώ να φανταστώ Παπαδιαμάντη ή Παλαμά σε άλλη γλώσσα.

    Υ.Γ. Ούτε ο Παπαδιαμάντης είναι αντάξιος του Μωπασάν, ούτε ο Σολωμός ένας από τους κορυφαίους του ρομαντισμού. Δεν έχεις παρά να ρωτήσεις κάποιο ευρωπαίο αναγνώστη. Αλλά και αυτό πάλι δεν είναι ασφαλές κριτήριο: μόνο ο Καζαντζάκης είναι γνωστός (και κατ’ εμέ υπερτιμημένος).

    Μου αρέσει!

  4. Γιώργος Πινακούλας Ιουλίου 31, 2016 στο 16:52

    Αγαπητέ Διονύση, δε συμφωνώ που επιφυλάσσεις τόσο χαμηλή θέση στη βαθμολογία της UEFA για την ελληνική λογοτεχνία. Κατά την άποψή μου, το ελληνικό διήγημα ήταν και είναι πολύ υψηλής ποιότητας σε παγκόσμιο επίπεδο. Ακόμη περισσότερο η ποίησή μας.
    Συμφωνώ απολύτως για το ζήτημα της γλώσσας. Ο Κορνάρος, ο Σολωμός, ο Παπαδιαμάντης αξιοποίησαν στο έπακρο τις δυνατότητες της ελληνικής γλώσσας (μπορούμε να πούμε μάλιστα ότι, στην πραγματικότητα, τις επέκτειναν) συνθέτοντας τα αριστουργήματά τους.
    Όσον αφορά όμως το μυθιστόρημα, το τοπικό επίπεδο δεν αρκεί. Το μυθιστόρημα ως είδος προϋποθέτει την έξοδο απ’ το τοπικό επίπεδο στο διεθνές περιβάλλον μιας συνεχούς γλωσσικής, κοινωνικής, πολιτισμικής ανταλλαγής. Η ελληνική ποίηση και το ελληνικό διήγημα μπορούν να αντιμετωπίζονται ως μέρη της ελληνικής λογοτεχνίας και μόνο, απομονωμένα απ’ το παγκόσμιο περιβάλλον. Αυτό όμως δεν ισχύει για το ελληνικό μυθιστόρημα. Το μυθιστόρημα είναι είδος της παγκόσμιας λογοτεχνίας.

    Μου αρέσει!

  5. Διονύσης Σουρλής Αύγουστος 6, 2016 στο 16:43

    Στην αχανή πεδινή Ρωσία καλλιεργούν σιτηρά.
    Στην, ως επί τον πλείστον, ορεινή / ημιορεινή Ελλάδα μπαχτσέδες.

    Μου αρέσει!

  6. Γιώργος Πινακούλας Αύγουστος 7, 2016 στο 15:05

    Ακριβώς, αγαπητέ Διονύση! Κάθε τόπος έχει τις ιδιομορφίες του.

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: