Η κάθοδος της Ελπίδας στην κόλαση

8e36345b40b5

Το συγκλονιστικό βιβλίο της Ναντιέζντα Μαντελστάμ Ελπίδα στα χρόνια της απελπισίας κυκλοφόρησε στα ελληνικά το 2011 απ’ τις εκδόσεις Μεταίχμιο σε μετάφραση της Σταυρούλας Αργυροπούλου. Ο τίτλος του βιβλίου είναι ένα λογοπαίγνιο με το όνομα της συγγραφέως, αφού ναντιέζντα στα ρωσικά σημαίνει ελπίδα. Η Ναντιέζντα (1899-1980) ήταν γυναίκα του ποιητή Όσιπ Μαντελστάμ. Γνωρίστηκαν το 1919, παντρεύτηκαν και έζησαν μαζί μέχρι να τους χωρίσει η αναχώρηση του Όσιπ για τη Σιβηρία, όπου και πέθανε. Ο Όσιπ Μαντελστάμ είναι ένας απ’ τους μεγαλύτερους ποιητές του 20ού αιώνα. Γεννήθηκε στη Βαρσοβία στις 15 Ιανουαρίου 1891 και πέθανε στο στρατόπεδο μεταγωγών Φταράγια Ρέτσκα κοντά στο Βλαδιβοστόκ στις 27 Δεκεμβρίου 1938 από εξανθηματικό τύφο ή απλώς από πείνα και εξάντληση. Είχε συλληφθεί, για δεύτερη φορά (η πρώτη ήταν το 1934, οπότε καταδικάστηκε σε εξορία στο Βορόνεζ), το Μάιο του ’38 και είχε καταδικαστεί απ’ το Ειδικό Δικαστήριο σε πενταετή υπηρεσία σε στρατόπεδο καταναγκαστικών έργων.

Το βιβλίο της Ναντιέζντα αφηγείται όλα όσα συνέβησαν απ’ τη στιγμή της πρώτης σύλληψης του Όσιπ, τη νύχτα μεταξύ 13 και 14 Μαΐου 1934, μέχρι το θάνατό του, στις 27 Δεκεμβρίου 1938 (σύμφωνα με το επίσημο πιστοποιητικό θανάτου· την ημερομηνία δεν μπόρεσε να την επιβεβαιώσει η Ναντιέζντα). Ταυτόχρονα, η Ελπίδα στα χρόνια της απελπισίας είναι μια συγκλονιστική μαρτυρία για τη σοβιετική Ρωσία και για την τραγική ιστορία του 20ού αιώνα. Η Ναντιέζντα κατόρθωσε να διασώσει την ανάμνηση του Όσιπ ως πνευματικής προσωπικότητας, όπως διέσωσε, με τεράστιες θυσίες και υπό συνεχή και ανελέητο διωγμό, τα ποιήματά του. Η εικόνα του Μαντελστάμ παρουσιάζεται ολοζώντανη μπροστά μας: ένας άνθρωπος με αστείρευτο ταλέντο και ικανότητες, με χιούμορ και με το θάρρος να λέει τη γνώμη του χωρίς να υπολογίζει το κόστος. Παράλληλα, παρακολουθούμε την απέραντη τραγωδία της σοβιετικής Ρωσίας. Τεράστιες μάζες ανθρώπων μετακινούνταν αναγκαστικά και συνωστίζονταν στους σταθμούς, όπου πέθαιναν κατά χιλιάδες από πείνα και αρρώστιες. Το σοβιετικό καθεστώς όχι μόνο δεν είχε καταργήσει τις κοινωνικές τάξεις, αλλά είχε κατασκευάσει ένα πολύ σκληρότερο ταξικό σύστημα. Οι φυλακές και τα στρατόπεδα καταλάμβαναν τέτοια έκταση, ώστε όλη η χώρα διαιρούνταν στους εντός και τους εκτός της φυλακής. Η τρομοκρατία και ο χαφιεδισμός ήταν τόσο διαδεδομένα που, στην πραγματικότητα, οι μισοί παρακολουθούσαν τους άλλους μισούς και ήταν έτοιμοι, με την παραμικρή αφορμή, να τους στείλουν στη φυλακή και στο θάνατο. Η έννοια της ιδιωτικότητας δεν υπήρχε. Η δολοφονική μανία του καθεστώτος ήταν τέτοια που ο σημερινός θύτης μετατρεπόταν σύντομα σε θύμα.

Πρόκειται για μια πραγματική κατάβαση στον Άδη. Δεν είναι τυχαίο ότι το βιβλίο που παίρνει μαζί του ο Μαντελστάμ όταν τον συλλαμβάνουν (η Ναντιέζντα μάλιστα του πηγαίνει και δεύτερο αντίτυπο, γιατί φοβάται ότι θα του το πάρουν) είναι η Θεία Κωμωδία του Δάντη. Με τη σύλληψή του, ο Όσιπ έρχεται αντιμέτωπος με τη φρίκη του σταλινικού καθεστώτος. Συνεχείς και εντελώς αναίτιες συλλήψεις, εκτελέσεις χωρίς δίκη, σωματικά και ψυχικά βασανιστήρια. Όλα αυτά, βέβαια, ήταν ήδη γνωστά στους λογοτέχνες που δεν είχαν υποκύψει στο καθεστώς. Η Άννα Αχμάτοβα, με την οποία οι Μαντελστάμ είχαν στενές σχέσεις, ακούγεται σε κάποιο σημείο του βιβλίου να φωνάζει: «Τι θα πει για ποιο λόγο; Καιρός είναι να καταλάβετε ότι συλλαμβάνουν ανθρώπους για το τίποτα!» Όμως, η Ναντιέζντα δε μένει σε μια απλή περιγραφή της σοβιετικής πραγματικότητας· γράφει και για τις πνευματικές αιτίες του κακού. Η βασικότερη αιτία ήταν το δόγμα «Όποιος δεν είναι μαζί μας είναι εναντίον μας». Από κάποια στιγμή και μετά, αυτό το δόγμα επικράτησε πλήρως στη σοβιετική κοινωνία και τη χώρισε σε δύο μέρη, απ’ τα οποία το ένα έπρεπε να εξοντωθεί. Έτσι, το καθεστώς καλλιέργησε την πλήρη αποξένωση μεταξύ των ανθρώπων και αυτό του έδωσε τεράστια δύναμη: όντας διαιρεμένοι και αποτραβηγμένοι ο καθένας στον εαυτό του, ήταν αδύνατο να προβάλουν την παραμικρή αντίσταση. Μια άλλη πνευματική αιτία ήταν η πίστη στην «έλευση της χιλιετούς Βασιλείας», όπως τη χαρακτηρίζει η Ναντιέζντα παραπέμποντας στην Αποκάλυψη. Οι υποστηρικτές του καθεστώτος πίστευαν ότι με την Επανάσταση είχε τελειώσει η ιστορία και είχε εγκαθιδρυθεί ή θα εγκαθιδρυόταν σύντομα η ειρηνική και ευτυχισμένη κοινωνία που προσδοκούσαν πάντα οι άνθρωποι. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να δικαιολογούνται όλα τα εγκλήματα: Αφού είναι βέβαια η έλευση της Βασιλείας και μάλιστα από στιγμή σε στιγμή, πόση σημασία έχει η σύλληψη ή η δολοφονία ενός ατόμου;

Αιτία της σύλληψης του Μαντελστάμ ήταν ένα ποίημα που συνέθεσε για τον Στάλιν: «Ζούμε δίχως να νιώθουμε κάτω απ’ τα πόδια μας τη χώρα, / τα λόγια μας στα δέκα βήματα ψυχή δεν τ’ ακούει τώρα […] κάθε εκτέλεση είναι γι’ αυτόν γιορτή, / για τον Οσετίνο με το στήθος το πλατύ.» Το ποίημα αυτό δεν είχε καταγραφεί. Ο Μαντελστάμ το είχε απλώς απαγγείλει σε συγκεντρώσεις φίλων. Κάποιος απ’ αυτούς τον κατέδωσε. Είναι εντυπωσιακό ότι, όταν τον καλούν για ανάκριση, ο ανακριτής έχει μπροστά του το ποίημα γραμμένο σ’ ένα φύλλο χαρτί. Όταν ο ανακριτής ρώτησε τον Μαντελστάμ ποιο ήταν το κίνητρο που τον οδήγησε να γράψει τέτοια ποιήματα, ο Μαντελστάμ απάντησε πως, πάνω απ’ όλα, απεχθανόταν τον φασισμό. Ο ποιητής ορθώνεται στο βιβλίο της Μαντελστάμ ως αυτόνομη αξία. Στέκεται αντιμέτωπος με την εξουσία, με ανυποχώρητη αποφασιστικότητα. Ο ολοκληρωτισμός πολεμά με μένος την ποίηση και θέλει να την εξαλείψει, γιατί η ποίηση είναι μια μορφή εξουσίας. Οι ποιητές όμως έχουν συνείδηση της αξίας τους. Διατηρούν την αξιοπρέπειά τους, παρά τον εξευτελισμό και το θάνατο με τον οποίο έρχονται καθημερινά σε επαφή. Η μάχη μεταξύ του ανακριτή και του ανακρινόμενου είναι σκληρή και ανυποχώρητη. Πρόκειται για τον σκληρό αγώνα μεταξύ των ποιητών και της εξουσίας, έναν αγώνα που μαίνεται απ’ την αρχαία εποχή. Ήδη ο Πλάτωνας, παρ’ ότι ποιητής ο ίδιος, ήθελε να εξορίσει τους ποιητές απ’ την ιδανική πολιτεία του. Και στον 20ό αιώνα, δύο χιλιάδες χρόνια μετά, ο Χίτλερ και οι ναζί καίνε βιβλία, και ο Στάλιν καταδίωκει ανελέητα όποιον λογοτέχνη δεν υποτάσσεται στην εξουσία του. Το ποίημα για τον Στάλιν λοιπόν ήταν η αφορμή και όχι η αιτία της σύλληψης του Μαντελστάμ. Αιτία ήταν η άρνησή του να προσχωρήσει στην Επανάσταση ψυχή και σώματι, η διφορούμενη στάση του απέναντί της. Ο Μαντελστάμ αρνιόταν να υποταχθεί. Δε διάβαζε Μαρξ. Όταν κάποιος του έκανε δώρο τη Διαλεκτική της φύσης, δεν τη δέχτηκε. Δεν είχε στο σπίτι του τα Άπαντα του Λένιν και του Στάλιν, και ο τσεκίστας που τον συνέλαβε απορούσε πού τα έχει βάλει. Ο Όσιπ Μαντελστάμ δεν ήταν «δικός τους» και δεν ήθελε να γίνει.

Ας σημειωθεί ότι το ίδιο το βιβλίο της Μαντελστάμ έχει μεγάλη λογοτεχνική αξία. Η γραφή της είναι συναρπαστική, όσα λέει εντυπώνονται στο νου και στην καρδιά του αναγνώστη. Επίσης, κάνει πολύ ωραίες παρατηρήσεις λογοτεχνικής θεωρίας: αναφέρεται στις συνθήκες δημιουργίας ενός ποιήματος αλλά και γενικότερα στη φύση της ποίησης. Για παράδειγμα, στη σελ. 265 συναντάμε την εξής καταπληκτική παρατήρηση για την ποίηση και τον ποιητή: «Πρόκειται για μια από τις υψηλότερες εκδηλώσεις του ανθρώπου ως φορέα της συμπαντικής αρμονίας – και δεν μπορεί να είναι παρά μόνο αυτό. Η εκδήλωση αυτή έχει κοινωνικό χαρακτήρα και μιλά για τα πεπραγμένα των ανθρώπων, επειδή ο φορέας της αρμονίας ζει ανάμεσα στους συνανθρώπους του, συμεριζόμενος τη μοίρα τους. Δεν μιλά υπέρ τους, αλλά μαζί τους, δίχως να διαχωρίζει τον εαυτό του απ’ αυτούς – κι εδώ ακριβώς βρίσκεται η αλήθεια του.»

Το βιβλίο της Μαντελστάμ περιέχει, όπως είπαμε παραπάνω, έναν απέραντο πλούτο πληροφοριών για τη σοβιετική κοινωνία. Επιπλέον, δίνει μια πλήρη εικόνα για τον κόσμο των συγγραφέων και των καλλιτεχνών. Γράφει για τους συγγραφείς, συνοδοιπόρους και αντιφρονούντες, και για τη στάση τους προς το καθεστώς. Γράφει για την άθλια μικρότητα ή την απίστευτη ιδιοτέλεια και τον κυνισμό κάποιων. Γράφει όμως και για τη γενναιότητα κάποιων άλλων. Αναφέρει, για παράδειγμα, την τηλεφωνική συνομιλία του Παστερνάκ με τον Στάλιν για την υπόθεση του Μαντελστάμ, κατά την οποία ο Παστερνάκ δε θα τον απαρνηθεί αλλά θα τον υποστηρίξει, παρά τον κίνδυνο που συνεπαγόταν μια τέτοια στάση. Η πιο συγκινητική όμως είναι η στάση των Σκλόφσκι. Ο Βίκτωρ Σκλόφσκι, επιφανής μελετητής της λογοτεχνίας και ένα απ’ τα ιδρυτικά μέλη του κινήματος των φορμαλιστών, με τη γυναίκα του, τη Βασιλίσα, και τα παιδιά τους, ήταν οι μόνοι που δε γύρισαν ποτέ την πλάτη στους Μαντελστάμ και δεν έκλεισαν ποτέ την πόρτα του σπιτιού τους γι’ αυτούς. Γιατί ο κανόνας ήταν όταν κάποιος συλλαμβάνεται, να εξαφανίζεται κοινωνικά. Κανείς πλέον δεν του έτεινε χείρα βοηθείας. Όχι μόνο γιατί πίστευαν τις κατηγορίες εναντίον του αλλά και γιατί φοβούνταν ότι θα κατηγορηθούν για συνεργασία με τους «εχθρούς του λαού». Οι Σκλόφσκι λοιπόν είχαν πάντα ανοιχτή την πόρτα τους για τους διωκόμενους Μαντελστάμ: τους τάιζαν, τους έπλεναν, τους φιλοξενούσαν, τους έκρυβαν. Εκεί αισθάνονταν άνθρωποι, όπως σημειώνει η Ναντιέζντα. Κάποια μέρα λοιπόν αποφάσισαν οι Μαντελστάμ να μην ξαναπάνε στο σπίτι τον Σκλόφσκι, για να μην τους εκθέτουν σε κίνδυνο. Μετά από μερικές μέρες, «ο Ο.Μ. δεν άντεξε και τηλεφώνησε στους Σκλόφσκι. “Ελάτε όσο πιο γρήγορα μπορείτε” είπε ο Βίκτωρ. “Η Βασιλίσα σάς νοσταλγεί, δεν τη χωρά ο τόπος…” Ένα τέταρτο αργότερα χτυπήσαμε το κουδούνι τους, κι η Βασιλίσα μας υποδέχτηκε κλαίγοντας από τη χαρά της. Και τότε κατάλαβα ότι η μοναδική πραγματικότητα σ’ αυτό τον κόσμο ήταν τα γαλάζια μάτια αυτής της γυναίκας. Το ίδιο σκέφτομαι και τώρα.» (σελ. 471-472)

Ας σημειώσουμε, τέλος, ότι η μετάφραση της Σταυρούλας Αργυροπούλου είναι καταπληκτική. Μεταφράζει σε πολύ ωραία ελληνικά ένα κείμενο υψηλής λογοτεχνικής αξίας. Τις οφείλουμε χάριτες γι’ αυτό το έργο. Ευχόμαστε να μεταφράσει σύντομα και τον δεύτερο τόμο των Απομνημονευμάτων της Μαντελστάμ.

Γιώργος Πινακούλας

Advertisements

Tagged: , ,

2 thoughts on “Η κάθοδος της Ελπίδας στην κόλαση

  1. Ανώνυμος Σεπτεμβρίου 29, 2015 στο 22:37

    Πολύ καλό. Μπράβο .

    Μου αρέσει!

  2. Spiros Katsas (@Azargled) Οκτώβριος 9, 2015 στο 12:58

    Ενδιαφέρον!

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: