Οι παρενέργειες του ορθολογισμού

oskar-kokoschka-tigerlowe

Ο Αμερικανός ιστορικός των ιδεών Ρίτσαρντ Γουόλιν δημοσίευσε το 1984 το φιλόδοξο μελέτημα Η γοητεία του ανορθολογισμού,[1] με το οποίο επιχειρεί να εξερευνήσει την εξακολουθητική ερωτοτροπία της ανορθολογικής σκέψης με τον φασισμό. Στο εκτενές δοκίμιό του, περιγράφει τα ιδεολογικά ολισθήματα μιας πλειάδας λογοτεχνών και στοχαστών, από τον Νίτσε έως τον Ντερριντά και τον Σπένγκλερ ως τον Μποντριγιάρ, οι οποίοι δείχνουν να υποκύπτουν στο εγκληματικό ατόπημα του δεξιόστροφου ολοκληρωτισμού.Εκ πρώτης όψεως, το κατηγορητήριο που αρθρώνει με μεθοδική σπουδή ο Γουόλιν φαντάζει πειστικό: η αφήγησή του κατά το μεγαλύτερο μέρος της ακολουθεί την ασφαλή οδό της ευήθους νηφαλιότητας. Ωστόσο, τα θεμέλια που υποστηρίζουν το συναρπαστικό του κείμενο είναι μάλλον αποσαθρωμένα, εφόσον βασίζονται σε στρεβλές, υπεραπλουστευτικές και παρακινδυνευμένες ταυτίσεις. Κατ’ αρχάς, δεν ορίζει επαρκώς και με σαφήνεια την έννοια του μεταμοντερνισμού, ενώ τη χρησιμοποιεί κατά κόρον για να στιγματίσει οποιονδήποτε διατυπώνει και την παραμικρή επιφύλαξη απέναντι στα άκαμπτα χειραφετητικά διακυβεύματα της χαλκέντερης νεωτερικότητας. Όμως τι εν τέλει εννοεί ο μελετητής μας με τον υδαρή όρο «μεταμοντέρνο»; Πρόκειται, άραγε, για ιστορική περίοδο, αισθητικό ρεύμα, αμιγώς φιλοσοφική σκέψη ή συμπαγή κοσμοθεωρητική αντίληψη; Γιατί, το να χαρακτηρίζεις ανοικονόμητα εντελώς ανόμοιους στοχαστές όπως ο Γιουνγκ, ο Γκάνταμερ ή ο Μποντριγιάρ ως συλλήβδην και αδιαχώριστα μεταμοντέρνους, συνιστά επιεικώς υπεκφυγή και, ως ένα βαθμό, χυδαία γενίκευση. Σύμφωνα με το υποτυπώδες σχήμα του Γουόλιν, ο μεταμοντερνισμός ταυτίζεται απολύτως με τον ανορθολογισμό και, συνακόλουθα, ο ανορθολογισμός ανακηρύσσεται –ανέξοδα και ελαφρά τη καρδία– σε κύριο φιλοσοφικό ανάχωμα του πολιτικού φασισμού. Ο Γουόλιν δεν χρησιμοποιεί αληθοφανή τεκμήρια προς επίρρωση των εντυπωσιοθηρικών ακροβατισμών του. Η μέθοδός του, παρόλη την ενάργεια και τη συστηματικότητά της, δεν μπορεί να χαρακτηριστεί αποδεικτική. Ο διακεκριμένος ιστορικός βασίζει το θεωρητικό του οικοδόμημα στην ακλόνητη πεποίθησή του για την εκλεκτική συγγένεια της μετανεωτερικής διανόησης με τη φασιστική ιδεολογία. Εν συνεχεία, σκιαγραφεί, με ομολογουμένως περισσή –αν και τεχνηέντως υπόρρητη– εμπάθεια, τα πυρετώδη πορτραίτα μεμονωμένων συγγραφέων προκειμένου να στοιχειοθετήσει τους ισχυρισμούς του. Αναπόφευκτα, ο χειρισμός των δεδομένων του, μολονότι επιδέξιος, είναι κατά βάση ιστορικός και όχι φιλοσοφικός. Επί παραδείγματι, όταν ο Γουόλιν αναφέρεται στα «ανίερα» πεπραγμένα των Μπατάιγ και Μπλανσό, το μόνο που επιτυγχάνει είναι να παραθέτει μνησίκακα και σωρηδόν νεανικά «φιλοφασιστικά» ή «αντιδημοκρατικά» άρθρα, χωρίς να εμβαθύνει στην ουσιαστική σχέση της φιλοσοφίας τους με την φασιστική παθογένεια. Οποιοσδήποτε αποτολμήσει να διεξέλθει επισταμένως και μάλλον καλοπροαίρετα το πόνημα του Γουόλιν, δεν θα κατορθώσει να διακρίνει σε ποιο βαθμό τα λογοτεχνικά δοκίμια του Μπλανσό για τον Αρτώ και τον Κάφκα ή η θεωρία του Μπατάιγ περί ερωτισμού εμφορούνται από σκοτεινά φασιστικά ιδεώδη. Το κολοσσιαίο έργο δημιουργών τέτοιου βεληνεκούς επ’ ουδενί δεν δύναται να συρρικνωθεί περιοριζόμενο αποκλειστικά σε μια χρονική περίοδο (όπως, φέρ’ ειπείν, η εξημμένη κατοχική αρθρογραφία ή ένας μικρός αριθμός αντικοινοβουλευτικών γραπτών). Ο Γουόλιν αναγιγνώσκει όλους τους «κατηγορούμενούς» του κάπως στατικά και μονοδιάστατα. Παρεμπιπτόντως, εντέχνως παρακάμπτει την περιλάλητη περίπτωση του Πωλ Ντε Μαν, πέραν κάποιων ασαφών και γενικόλογων νύξεων, ίσως επειδή θα ήταν υπερβολικά ριψοκίνδυνος ένας έκδηλα εκπεφρασμένος συσχετισμός του αντισημιτισμού με την αποδόμηση). Μ’ αυτόν τον τρόπο, όμως, ποινικοποιείται ασύστολα η ίδια η ανορθολογική σκέψη ως αντιδραστική, συντηρητική και εγγενώς φασίζουσα. Και εδώ έγκειται το σοβαρό λογικό χάσμα της υπόθεσης εργασίας του. Εντούτοις, ο φασισμός αποτελεί ένα εξόχως περίπλοκο και πολυσύνθετο ιδεολογικό μόρφωμα, το οποίο καθόλου δεν εξαντλείται στο άκρως περιοριστικό (ή και αφελές) δίπολο «ορθολογισμός-ανορθολογισμός». Εξάλλου, για τα στυγερά χιτλερικά εγκλήματα έχουν κατηγορηθεί (εκτός από τον παντός καιρού συνήθη ύποπτο Νίτσε), μεταξύ των άλλων και με το γνωστό συνωμοσιολογικό μένος, η θεοσοφία, ο παγανισμός, η σατανολατρία, ακόμη και ο ίδιος ο σιωνισμός (!).

Εκτός αυτού, το νιτσεϊκό κείμενο παρουσιάζει μια θηριώδη, σχεδόν απροσπέλαστη ετερογένεια που αποκλείει οριστικές ερμηνείες ή μόνιμα, απερίφραστα συμπεράσματα. Ο αποσπασματικός στοχασμός του τελευταίου μοντέρνου φιλοσόφου δεν μπορεί να αποτελέσει ένα ενιαίο, συνεπές και αρραγές σύστημα. Εμμένοντας στην απαστράπτουσα επιφάνεια πυριφλεγών ιδεών όπως ο «υπεράνθρωπος» και η «θέληση για δύναμη», δεν εξηγούμε με ασφάλεια ολόκληρο τον Νίτσε, ούτε συνοψίζουμε ικανοποιητικά την πολυπλόκαμη και αντιφατική κοσμοθεωρία του. Κατά τον βέβηλο Νίτσε, η λεγόμενη «αλήθεια» ως «αντικειμενικό γεγονός» δεν νομιμοποιείται παρά ως διάτρητη ρητορική κατασκευή και ανελέητο γλωσσικό παιχνίδι. Η γλώσσα επιβάλλει τους στυγνούς κανόνες της, παρεμποδίζοντας οποιαδήποτε προσέγγιση σε «καθαρή», αδιαμεσολάβητη γνώση αναντίρρητου κύρους και καθολικής ισχύος. Η έκδηλη, σαρωτική περιφρόνηση του Γερμανού σαλού για την πρόοδο και την επιστήμη δεν τον χρήζει αυτομάτως φασίστα, αφού ο φασισμός –στα συγκεκριμένα ιστορικά του συμφραζόμενα– ουδέποτε αντιτάχθηκε στα κελεύσματα της επιστήμης αλλά, αντιθέτως, εκμεταλλεύτηκε αφειδώλευτα τα τρέχοντα επιστημονικά πορίσματα φιλοδοξώντας να κυριαρχήσει επί της οικουμένης: τα φρικώδη ευγονικά πειράματα και η ενεργοποίηση εξελιγμένων οπλικών συστημάτων το αποδεικνύουν περίτρανα.

Εν ολίγοις, ο Γουόλιν δείχνει να παλινδρομεί αμήχανα μεταξύ ορθολογιστικού φιλελευθερισμού και μετριοπαθούς μαρξισμού. Ακόμη κι αν συναινέσουμε με προθυμία στην ανεπιφύλακτη καταδίκη του ανορθολογισμού, τίθεται το εξής κρίσιμο ερώτημα: ποιος ευθύνεται για τις ανυπολόγιστες θηριωδίες του αλήστου μνήμης «υπαρκτού» κομμουνισμού, αν όχι ο ακραιφνής και αδιάλλακτος ορθολογισμός; Ο επιφανής ιστορικός των ιδεών μοιάζει να αθωώνει ή έστω να υποβαθμίζει αδικαιολόγητα την απεχθή δράση του σταλινισμού ή του διεστραμμένου διδύμου αδελφού του, μαοϊσμού μπροστά στην εκκωφαντικά αδιάσειστη ναζιστική εκατόμβη, ακριβώς για να αποφύγει την υπεύθυνη και διεξοδική τοποθέτηση επί των πολλαπλών τοξικών παρενεργειών του «ανθρωπιστικού» Διαφωτισμού και των παντοειδών εντεταλμένων ταγών του. Ίσως, πάλι, να αποδίδει θρασύτατα τις αιμοσταγείς πρακτικές της γαλλικής Τρομοκρατίας σε ένα υποσυνείδητο και αρχετυπικό (ελέω Γιουνγκ) ορμέμφυτο θανάτου, καταστροφικής μανίας ή μεταφυσικού, μυστικιστικού παραληρήματος. Φυσικά, εμφιλοχωρεί κρυφίως κι ένας ακόμη πολιτικός παράγοντας στο μεγαλεπήβολο «αναθεωρητικό» σχέδιο του Γουόλιν: η μανιακή απόρριψη σύνολης της γαλλικής –αλλά και ευρύτερα ευρωπαϊκής– μεταπολεμικής φιλοσοφίας της «υποψίας» ή της «διαφοράς», με παράλληλη ιδεολογική ενίσχυση του πολιτικώς ορθού, κεντρώου και ανώδυνου μεσαίου χώρου, όπως πραγματώθηκε λαμπρά στην κοσμική Εδέμ της ενσαρκωμένης ελευθερίας: τις ένδοξες, ουτοπικές Ηνωμένες Πολιτείες.

[1] Richard Wolin, Η γοητεία του ανορθολογισμού. Το ειδύλλιο της της διανόησης με τον φασισμό. Από τον Νίτσε στον μεταμοντερνισμό, μτφρ. Μαρία Φιλιππακοπούλου, θεώρ. μτφρ. – επιμ. Δήμητρα Τουλάτου, Πόλις 2007.

Θοδωρής Σταμάτης

Advertisements

Tagged: , ,

2 thoughts on “Οι παρενέργειες του ορθολογισμού

  1. Spiros Katsas (@Azargled) Φεβρουαρίου 19, 2015 στο 10:13

    Άκρως ενδιαφέρον, τελευταία διαβάζω κάποια παρόμοια πράγματα – συμπεριλαμβανομένου και του Γιουνγκ – οπότε μου έδωσες μια παραπάνω «σπίθα» να ασχοληθώ και με αυτό. Για άλλη μια φορά μπράβο Θοδωρή.

    Μου αρέσει!

  2. Θοδωρής Σταμάτης (@thodstamatis) Φεβρουαρίου 19, 2015 στο 11:40

    Σ’ ευχαριστώ, Σπύρο, να είσαι καλά. Σε κάθε περίπτωση, πάντως, το εν λόγω βιβλίο του Γουόλιν είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον και αξίζει να διαβαστεί.

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: