Βυθομετρώντας το κενό στα ερείπια της απουσίας

maxresdefault

Στις 20 Φεβρουαρίου 2009 η δραματική συγγραφέας Σάρα Κέιν βρέθηκε απαγχονισμένη, με τα κορδόνια των παπουτσιών της, στο δωμάτιο της κλινικής στην οποία νοσηλευόταν με οξύ καταθλιπτικό επεισόδιο. Ελάχιστοι εξεπλάγησαν. Το αγγελτήριο θανάτου είχε αρχίσει να γράφεται ήδη από το πρώτο δημοσιευμένο της γραπτό, το Έλεος[1]. Με μόλις τέσσερα έργα, η εικοσιοκτάχρονη Αγγλίδα πρόλαβε να διαγράψει μια μοναχική, λαμπρή τροχιά, ταράζοντας την ελώδη ησυχία του παγκόσμιου θεατρικού γίγνεσθαι.

Ο θρίαμβος του Ελέους τρομοκράτησε τους κοντόφθαλμους κριτικούς, οι οποίοι έσπευσαν να αποφανθούν πως η Κέιν χρήζει ψυχιατρικής θεραπείας (όπως άλλωστε συνέβη με το ρηξικέλευθο Crash του Τζ. Γκ. Μπάλλαρντ). Περισσότερο μια χαιρέκακη μνεία στον παράφρονα νατουραλισμό του Στρίντμπεργκ και λιγότερο μια τραχιά αλληγορία για τον πόλεμο, το πρωτόλειο Έλεος, ακροβολισμένο στα υψίπεδα της ολομέτωπης πρόκλησης, είναι προορισμένο να διχάσει. Στον μεστότερο Φαίδρας έρωτα[2], ο μύθος της Φαίδρας γίνεται μια γκροτέσκα φαντασμαγορία, ένας δυσώδης χείμαρρος αχαλίνωτου γέλιου. Ο Ιππόλυτος, αυτό το τέρας κυνικής ασχήμιας και βιτριολικής απάθειας, στο τέλος του δράματος μοιάζει να κατακτά μια σχεδόν υπερφυσική αχλή. Η μολυσματική βία της Κέιν στρέφεται πρωτίστως στο σώμα: στα λοξά δράματα δωματίου της σκηνοθετείται μοχθηρά ένα γκραν γκινιολ ανοσιούργημα κανιβαλιστικού ολέθρου και άπλετης κτηνωδίας: στα έργα της παρελαύνουν ευνουχισμοί, εξορύξεις ματιών, παιδοκτονίες και ακρωτηριασμοί, πυροδοτώντας ένα ατελεύτητο νεκροφιλικό κρεσέντο.

Με το Καθαροί, πια[3] η Κέιν σμιλεύει ένα κείμενο σπαρακτικής ομορφιάς και μακάβριας στιλπνότητας. Η ολοσχερής καταστροφή του ανθρώπινου σώματος, που παρουσιάζει με σαδιστική απόλαυση, εκκινεί από τους αιμοσταγείς παροξυσμούς των ελισαβετιανών δραματουργών και τα βλάσφημα κελεύσματα του Αντονέν Αρτώ για ένα θέατρο τελετουργικό, ωμό και κοφτερό σαν ακονισμένη λεπίδα. Σ’ ένα σκοτεινά απροσδιόριστο «Πανεπιστήμιο», παρακολουθούμε τη διαδοχική αλληλοεξόντωση έξι προσώπων: η Γκρέης, ο Γκράχαμ, ο Ροντ, ο Καρλ, ο Ρόμπιν και ο Τίνκερ, ριγμένοι σ’ ένα τερατώδες κολαστήριο και παγιδευμένοι στην άθραυστη φυλακή του μυαλού τους, μάχονται σαν ξεκούρδιστες μαριονέτες μέχρι τελικής πτώσεως. Θα μπορούσε να εκτυλίσσεται στην αποστειρωμένη, νεκρική λευκότητα ενός σχολικού συγκροτήματος μιας βορειοευρωπαϊκής πολίχνης παρά στους ζοφερούς τόπους μαρτυρίου που μηχανεύτηκαν οι στυγερές θανατοπολιτικές της νεωτερικότητας. Η παγερή ατμόσφαιρα μας βυθίζει σε μια επικράτεια ερήμωσης και αποκαλυψιακής φρίκης. Το Καθαροί, πια πραγματεύεται τον εγκλεισμό, τις πληγές της προδοσίας, τον εθισμό, την ιογόνο ναυτία του έρωτα, τις δύσβατες περιπλοκές της αγάπης. Σ’ ένα εφιαλτικό σύμπαν αλλεπάλληλων κατοπτρικών μεταμορφώσεων, αναδύονται τα συντρίμμια ενός εαυτού που παλεύει με τα δαιμόνια της αρρώστιας, της τρέλας, των ναρκωτικών και της απύθμενης απουσίας.

Στο αστραφτερό παραλήρημα του Λαχταρώ[4], η δράση συρρικνώνεται θεαματικά. Μεταφερόμαστε στους γυμνούς κρατήρες ενός εχθρικού σεληνιακού τοπίου, στον φρυγμένο Αρμαγεδδώνα του υποσυνειδήτου. Σ’ αυτό το θέατρο του παράφορου πένθους, η μοναδική φωνή που παραπαίει στο μεταλλικό ικρίωμα της σκηνής, μέσα απ’ τις αλλεπάλληλες παλινωδίες και τους εξουθενωτικούς κλυδωνισμούς, γίνεται μια σαρκοβόρος χοάνη έτοιμη να καταβροχθίσει τον κόσμο. Το κείμενο της Κέιν, άλλοτε φρενήρες και άλλοτε αργόσυρτο, συνιστά ένα συμπαγές πολυφωνικό ποίημα που στίζεται από ετερόκλητους διακειμενικούς θύλακες και παρέμβλητα θραύσματα που το δυναμιτίζουν σ’ ένα εκρηξιγενές, έμπυρο παλίμψηστο: η Βίβλος, ο Σαίξπηρ, ο Έλιοτ και ο Μπέκετ ενορχηστρώνονται επιδέξια σε μια καταιγιστική ψυχογεωγραφία της αχόρταγης, εσαεί αδικαίωτης επιθυμίας. Στο 4:48 Ψύχωση[5], η άφατη πνιγμονή της πνευματικής κατάρρευσης μετουσιώνεται σ’ έναν εκκωφαντικό ορυμαγδό φονικών λέξεων. Ανελέητη πορνογράφος του ψυχικού πόνου, η Κέιν ανατέμνει με χειρουργική ακρίβεια τις παθογένειες και την παράνοια του δυσφορικού μας πολιτισμού.

Σε αντίθεση με τις γλωσσολαγνικές υπεκφυγές του ύστερου Πίντερ και τον δύσκαμπτο μπρεχτικό ακαδημαϊσμό του (πασιφανώς υπερεκτιμημένου) Χάινερ Μύλλερ, το μεταμοντέρνο θέατρο της Κέιν πρωτοπορεί ουσιαστικά, χωρίς ούτε στιγμή να χάνει την βασανιστική του αιχμηρότητα. Η πρόωρα χαμένη δημιουργός ποτέ δεν παρασύρεται σε κούφιες πολιτικολογίες ή εντυπωσιοθηρικές εκλάμψεις υπερεκχειλίζουσας επαναστατικότητας. (Δεν υπήρξε –και ευτυχώς– δημαγωγός, φωστήρας ή σωτήρας. Παραχώρησε αφειδώς στον Ντάριο Φο και τους αηδείς ομοίους του το μονοπώλιο του μεγαλαυχούντος αναρχισμού: εκείνο το γλοιώδες θέατρο, μετά το πέρας του οποίου όλοι εγκαταλείπουν την αίθουσα ήσυχοι, σχεδόν ευτυχισμένοι, με την ψυχρή βεβαιότητα που χαρίζει η αισιοδοξία.) Ειδικά το 4:48 Ψύχωση αποτελεί ένα ιλιγγιώδες, απεγνωσμένο γράμμα που κραυγάζει εκλιπαρώντας για βοήθεια. Η Κέιν προσπάθησε να εξορκίσει μέσω της γραφής το υπαρξιακό της κενό, βυθομετρώντας εξαντλητικά και επώδυνα τη συντριπτική της απελπισία. Αυτές οι εύγλωττα πεισιθάνατες, ασκήσεις επί χάρτου, οικτρές δολιχοδρομίες και αιματηρές προσκρούσεις, πραγματοποιήθηκαν με μόνο στόχο να αναβάλουν την αυτοκτονία, η οποία προσχεδιαζόταν μεθοδικά, λέξη προς λέξη. Έτσι, το 4:48 Ψύχωση συνιστά και έμπρακτα την αυτοθανατογραφία της Κέιν, το αποσπασματικό και συγκεχυμένο χρονικό του προδιαγεγραμμένου τέλους της και, ταυτόχρονα, τον εκθαμβωτικό στρόβιλο των πολλαπλών εσωτερικών της φωνών, οι οποίες συγχρονίστηκαν και συντονίστηκαν, προκειμένου να ακολουθήσουν τον απαρέγκλιτο μονόδρομο της βίαιης Εξόδου. Αυτό που το 4:48 Ψύχωση γυμνώνει με απροσχημάτιστη σκληρότητα είναι το ανυπόφορο άλγος της κατάθλιψης και η διαρκής συνομιλία με τον θάνατο, ο οποίος αντιμετωπίζεται με ανάμεικτα συναισθήματα, είτε ως η μοναδική λύτρωση σ’ έναν κόσμο στερούμενο νοήματος, είτε ως άλλο ένα ερεβώδες, εφιαλτικό ενδεχόμενο, εξίσου απεχθές με την ασθένεια που κατατρώγει την ψυχή της. Παρ’ όλα αυτά, δεν πρόκειται για μία ακόμη αποχαιρετιστήρια επιστολή ενός αυτόχειρα, αλλά μάλλον για τη βλοσυρή (εξ)ιστόρηση του εν τω γίγνεσθαι θανάτου του.

Ποιον όμως αφορά αυτή η τέχνη; Η Κέιν δεν ανήκει σε κανέναν: ούτε στους θρησκόληπτους γονείς της, ούτε στους οργίλους αντιεξουσιαστές που παρακολουθούν με ράθυμη κακεντρέχεια τα έργα της, πόσο μάλλον στις λάβρες φεμινίστριες, τους λυσσαλέους κήρυκες των κάθε λογής «έμφυλων» παραναγνώσεων ή στους δυσκίνητους αρουραίους που έρπουν στους οχετούς του συντεχνιακού κατεστημένου. Υπερυψωμένη στην ανέγγιχτη εξορία του ασύμπτωτου, παραμένει αιρετική και απόξενη. Ο τραυματισμένος κυνισμός της, εκείνες τις σπάνιες στιγμές της συγκαταβατικής, άσπονδης εκεχειρίας, μας επιτρέπει κάθε τόσο να εκτεθούμε στα τοξικά ρινίσματα και τον εκτυφλωτικό φώσφορο του δηλητηριώδους νέφους που εκπέμπουν τα αλλόκοτα, διαβρωτικά γραπτά της.

[1] Sarah Kane, Έλεος & Φαίδρας Έρως, μτφρ. Αθηνά Παραπονιάρη, University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2002, σ. 137-202.

[2] Ό.π., σ. 41-136.

[3] Σάρα Κέιν, Καθαροί, πια, μτφρ. Τζένη Μαστοράκη, Η Νέα Σκηνή, Αθήνα 2001.

[4] Σάρα Κέην, Λαχταρώ, μτφρ. Τζένη Μαστοράκη, Η Νέα Σκηνή, Αθήνα 2003. Βλ. και Σάρα Κέιν, Crave [Δίψα], μτφρ. Κ. Αλέξης Αλάτσης, Κοάν, Αθήνα 2001.

[5] Σάρα Κέιν, 4.48 Ψύχωση, μτφρ. Ρούλα Πατεράκη-Αντώνης Γαλέος, Κοάν, Αθήνα 2001.

Θοδωρής Σταμάτης

Advertisements

Tagged: , ,

6 thoughts on “Βυθομετρώντας το κενό στα ερείπια της απουσίας

  1. Βασίλης Χατωνίδης Ιανουαρίου 5, 2015 στο 17:17

    «Έγραψες» πάλι Θοδωρή! Υπέροχο το κείμενο. Ευχαριστούμε πολύ.

    Μου αρέσει!

  2. Blackdog (@mpoupa) Ιανουαρίου 5, 2015 στο 19:52

    Είχα διαβάσει το καθηλωτικό «Λαχταρώ» με σκοπό να το δω πέρυσι στο θέατρο αλλά δεν τα κατάφερα. Θα βάλω πλώρη για τα επόμενα έργα της. Ευχαριστούμε για το άρθρο – ποδαρικό, καλή χρονιά σε όλους!

    Μου αρέσει!

  3. Θοδωρής Σταμάτης (@thodstamatis) Ιανουαρίου 5, 2015 στο 21:05

    Σ’ ευχαριστώ, Βασίλη! Να είσαι καλά.

    Μου αρέσει!

  4. Θοδωρής Σταμάτης (@thodstamatis) Ιανουαρίου 5, 2015 στο 21:12

    Να ‘σαι καλά, Blackdog. Ούτε κι εγώ κατόρθωσα να δω το περσινό ανέβασμα του «Λαχταρώ». Σε κάθε περίπτωση, βέβαια, η μνημειώδης παράσταση του Λευτέρη Βογιατζή το 2003 παραμένει αξεπέραστη.

    Μου αρέσει!

  5. Spiros Katsas (@Azargled) Ιανουαρίου 8, 2015 στο 15:22

    για άλλη μια φορά έσκισες! γεια σου ρε Θοδωρή!

    Μου αρέσει!

  6. Θοδωρής Σταμάτης (@thodstamatis) Ιανουαρίου 9, 2015 στο 00:48

    Σ’ ευχαριστώ, Σπύρο!

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: