Δυο διαφορετικές αντιλήψεις για την Ομορφιά

«Ποιος βλέπει την Ομορφιά
και ποιος αληθινά την είδε
και ποιος θα μπορούσε να πει
τι είναι Ομορφιά.»
Γιώργης Παυλόπουλος

Τι είναι η ομορφιά; Πώς προκαλείται μέσα μας αυτή η άφατη ευφορία, αυτό το αίσθημα πληρότητας και αρμονίας που πηγή του είναι ό,τι ωραίο δημιούργησε η φύση ή η τέχνη; Γιατί μας μαγεύει ένα μουσικό, ζωγραφικό, λογοτεχνικό αριστούργημα; Σ’ αυτά τα αρχαία φιλοσοφικά ερωτήματα φιλοδοξούν να απαντήσουν με το έργο τους δυο σπουδαίοι στοχαστές, ο Άρθουρ Ντάντο και ο Φρανσουά Τσενγκ.

Ο Άρθουρ Ντάντο (1924-2013) ήταν Αμερικανός φιλόσοφος και κριτικός τέχνης. Ασχολήθηκε ιδιαίτερα με τη φιλοσοφία της τέχνης αλλά και με τη φιλοσοφία της ιστορίας. Δίδαξε σε αμερικανικά πανεπιστήμια και έγραφε για πολλά χρόνια κριτικές στο γνωστό εβδομαδιαίο περιοδικό The Nation. Ο Φρανσουά Τσενγκ γεννήθηκε το 1929 στην Κίνα, αλλά ταξίδεψε στη Γαλλία για σπουδές και τελικά έμεινε μόνιμα εκεί. Απέκτησε μάλιστα και τη γαλλική υπηκοότητα το 1973. Έχει γράψει πολλά δοκίμια, μυθιστορήματα και ποιητικές συλλογές, και έχει μεταφράσει στα γαλλικά σπουδαία έργα της κινεζικής λογοτεχνίας.

Και οι δυο στοχαστές που μας απασχολούν έχουν αφιερώσει τη ζωή τους στη μελέτη της τέχνης. Είναι γεννημένοι την ίδια περίπου εποχή, το 1924 ο ένας το 1929 ο άλλος. Κατάγονται από διαφορετικές περιοχές του πλανήτη, ο ένας απ’ την Αμερική κι ο άλλος απ’ την Κίνα, αλλά συναντήθηκαν πνευματικά στην Ευρώπη: ο Ντάντο σπούδασε στη Γαλλία τα έτη 1949-1950, ενώ ο Τσενγκ εγκαταστάθηκε εκεί το 1948. Συνεπώς, θα μπορούσαμε να πούμε ότι έχουν έναν κοινό πολιτισμικό τόπο, την ευρωπαϊκή τέχνη. Αυτό άλλωστε το διαπιστώνει εύκολα κι ο αναγνώστης των βιβλίων τους, όπως θα φανεί στη συνέχεια του κειμένου μας. Ενώ όμως έχουν τόσα κοινά που τους ενώνουν, οι δυο μελετητές μας έχουν ταυτόχρονα και μεγάλες διαφορές. Και αυτές έχουν να κάνουν με την αντίληψή τους για την τέχνη και την ομορφιά.

Τη διαφορά στις αισθητικές τους αντιλήψεις μπορούμε να τη δούμε στα βιβλία τους, που κυκλοφόρησαν πρόσφατα στα ελληνικά: Arthur C. Danto, Τι είναι αυτό που το λένε τέχνη, μτφρ. Ανδρέας Παππάς, Μεταίχμιο, Αθήνα 2014, και François Cheng, Πέντε στοχασμοί για την ομορφιά, μτφρ. Μαρία Παπαδήμα, Μαρίνα Λεοντάρη, Εξάντας, Αθήνα 2011. Το βιβλίο του Ντάντο αποτελείται από έξι κείμενα, γραμμένα σε διάφορες περιόδους και με διαφορετικές αφορμές. Ακολουθούν όμως όλα τους έναν κοινό άξονα: μέσα από συγκεκριμένα παραδείγματα ο σπουδαίος Αμερικανός φιλόσοφος αναζητά τα κοινά γνωρίσματα των έργων τέχνης και επιχειρεί να διατυπώσει έναν ορισμό της τέχνης. Το βιβλίο του Τσενγκ, απ’ την άλλη πλευρά, περιλαμβάνει πέντε ομιλίες για την τέχνη. Σ’ αυτές ο Γαλλοκινέζος συγγραφέας στοχάζεται ελεύθερα, μέσα από ένα πλήθος λογοτεχνικών και φιλοσοφικών αναφορών, πάνω στη φύση της τέχνης. Παρότι δε θέτει ρητά ως στόχο του δοκιμίου του τον ορισμό της έννοιας της τέχνης –όπως κάνει ο Ντάντο–, μπορούμε να διακρίνουμε τελικά, στο άρρητο σχέδιο του βιβλίου, μια τέτοια φιλοδοξία.

Για τον Ντάντο, το ωραίο δεν υπάρχει καθαυτό, δημιουργείται στα πλαίσια μιας συγκεκριμένης κοινωνίας και συγκεκριμένων θεσμών: πρέπει να υπάρχει ένας «κόσμος της τέχνης» (artworld), δηλαδή παραγωγοί, καταναλωτές και κριτικοί τέχνης, για να υπάρξει τέχνη. Επίσης, κάθε έργο τέχνης, κατά τον Ντάντο, ενσωματώνει (ή ενσαρκώνει) αναφορικότητα και νόημα. Με άλλα λόγια, αναφέρεται σε κάτι εκτός του έργου, παραπέμπει σε κάποια πραγματικότητα, και ταυτόχρονα έχει κάποιο νόημα, λέει μια ιστορία, δίνει ένα μήνυμα στον αποδέκτη του. Σε αυτό το τελευταίο χαρακτηριστικό ο Ντάντο επιμένει ιδιαίτερα: η τέχνη γι’ αυτόν δεν είναι αίσθημα αλλά νόημα. Το νόημα είναι αυτό που κάνει έργο τέχνης ένα αντικείμενο ή μια πράξη που, υπό άλλες συνθήκες, είναι κάτι συνηθισμένο και καθημερινό. Ας σημειωθεί επίσης ότι ο ορισμός της τέχνης κατά Ντάντο είναι περιοριστικός: αποκλείοντας διάφορα πράγματα που δεν είναι τέχνη, καταλήγουμε στο τι είναι τέχνη.

Για τον Τσενγκ, το ωραίο είναι εκδήλωση του Όντος, υπάρχει δηλαδή καθαυτό. Γι’ αυτό και μπορούμε να το βρούμε παντού: στον έναστρο ουρανό, σε μια αυγή ή σε μια δύση, σ’ έναν ποταμό, σ’ ένα ανθισμένο λουλούδι στη μέση της ερήμου, σ’ ένα κυπαρίσσι που υψώνεται μόνο στη μέση του κάμπου. Κάθε ον, λέει ο Τσενγκ, είναι απόλυτα μοναδικό και εμφορείται απ’ την επιθυμία της ομορφιάς και δυνητικά απ’ την ικανότητα για ομορφιά. Η ομορφιά είναι συνυφασμένη αξεδιάλυτα με τη ζωή· απ’ αυτήν αντλούν οι άνθρωποι νόημα και απόλαυση, μέσα στην τραγικότητά τους. Επίσης, το ωραίο, λέει ο Τσενγκ δεν έχει σκοπό· είναι αυτοσκοπός: «Το ρόδο είναι χωρίς γιατί, ανθίζει επειδή ανθίζει», όπως λέει ο Άγγελος Σιλέσιος. Ακόμη, το ωραίο συνδέεται άρρηκτα με το Αγαθό. Η καλοσύνη είναι ωραία, ένα καλοσυνάτο πρόσωπο είναι η επιτομή της ομορφιάς. Μπορεί όμως και το Κακό να έχει γοητεία και να σαγηνεύει. Αυτή είναι μια ψεύτικη, μια απατηλή ομορφιά, κατά τον Τσενγκ. Η αληθινή ομορφιά δεν μπορεί παρά να είναι συνυφασμένη με την καλοσύνη.

Δεν είναι τυχαίο που και οι δύο στοχαστές περιγράφουν συγκεκριμένα έργα τέχνης, και μάλιστα ζωγραφικά έργα της Αναγέννησης. Ο Άρθουρ Ντάντο περιγράφει τη βιβλική σύνθεση του Μιχαήλ Άγγελου στην οροφή της Καπέλα Σιξτίνα (Arthur C. Danto, ό.π., σελ. 81-110), ενώ ο Φρανσουά Τσενγκ περιγράφει την Πιετά της Αβινιόν (1455), έργο του Ανγκεράν Καρτόν (François Cheng, ό.π., σελ. 67-69).

Michelangelo,_Creation_of_Eve_01

Ο Ντάντο, ακολουθώντας τη γενική φιλοσοφική του τοποθέτηση, αναζητά το νόημα της σύνθεσης του Μιχαήλ Άγγελου. Και το βρίσκει στην ιστορία που μας αφηγείται ο ζωγράφος, μια ιστορία που ξεκινά απ’ την απεικόνιση Ο Θεός χωρίζει το φως από το σκοτάδι και καταλήγει στη Μέθη του Νώε, με τα εξής ενδιάμεσα στάδια: Ο Θεός δημιουργεί τον Ήλιο, τη Σελήνη και τα αστέρια, Ο Θεός χωρίζει την Ξηρά από τη Θάλασσα, Η Δημιουργία του Αδάμ, Η Δημιουργία της Εύας, Το Προπατορικό Αμάρτημα και η Εκδίωξη από τον Παράδεισο, Η Θυσία του Νώε κι ο Κατακλυσμός. Το νόημα της ιστορίας, αυτό που κατά τον Ντάντο δημιουργεί την ομορφιά της σύνθεσης, μπορεί να συλληφθεί μόνο αν δούμε το σύνολο της σύνθεσης. Βλέποντας το σύνολο, θα εντοπίσουμε την τομή στην αφήγηση, δηλαδή τη Δημιουργία της Εύας. Είναι η πέμπτη σκηνή, η οποία βρίσκεται ακριβώς στη μέση, αφού προηγούνται τέσσερις και ακολουθούν άλλες τέσσερις. «Υπάρχει, λοιπόν, ένα είδος τομής στην αφήγηση. Από τη στιγμή που δημιουργείται η γυναίκα αρχίζει η “ιστορία”. Πριν από αυτό το γεγονός, υπάρχει απλώς “κοσμολογία”· μετά, υπάρχουν σεξουαλικές σχέσεις, ηθική συνείδηση, ευσέβεια, πλημμύρες, μέθη.» (Arthur C. Danto, ό.π., σελ. 103) Βλέποντας το σύνολο, θα διαπιστώσουμε επίσης ότι η ιστορία που αφηγείται ο Μιχαήλ Άγγελος δεν ολοκληρώνεται με τον Κατακλυσμό αλλά με τη Μέθη του Νώε, ένα μετακατακλυσμικό γεγονός. «Αν η αφήγηση είχε σταματήσει στον Κατακλυσμό, θα είχαμε μια καταστροφή που θα αντιστοιχούσε συμμετρικά στη Δημιουργία· έτσι όμως, ό,τι δημιουργήθηκε θα καταστρεφόταν, και το όλο εγχείρημα θα αποδεικνυόταν άγονο, αλλά και άσκοπο. Αντίθετα, το ότι η αφήγηση ολοκληρώνεται με τη Μέθη του Νώε δείχνει πως ο Κατακλυσμός δεν είναι η κατάλληλη “αφορμή” ώστε να ξαναγίνουν όλα από την αρχή. Μια άλλου τύπου “επέμβαση” απαιτείται, με δεδομένη και την πορεία που έχουν ακολουθήσει οι άνθρωποι.» (ό.π.)

Enguerrand_Quarton,_La_Pietà_de_Villeneuve-lès-Avignon_(c._1455)

Αντίθετα με τον Ντάντο, ο Τσενγκ ενδιαφέρεται για τα συναισθήματα που γεννά κάθε στοιχείο του πίνακα του Καρτόν. Περιγράφει κι αυτός με λεπτομέρεια τα πρόσωπα του έργου, τη στάση τους, το ντύσιμό τους. Στέκεται κι αυτός στις γεωμετρικές αναλογίες και στη συμμετρία της σύνθεσης. Όμως, το βάρος της ανάλυσής του πέφτει, νομίζω, στα συναισθήματα. Ο Ιωάννης «σκύβει μπροστά προς το κεφάλι του Χριστού, ενώ τα δύο χέρια του, σε μια κίνηση λατρείας η οποία αντανακλά μια απεριόριστη υιική αγάπη, προσπαθούν να βγάλουν τα αγκάθια που είναι μπηγμένα στο κρανίο του Εσταυρωμένου» (François Cheng, ό.π., σελ. 67· οι υπογραμμίσεις είναι δικές μου), η Μαρία Μαγδαληνή έχει «μάγουλο ακόμη πυρακτωμένο από το πάθος» και «χείλη μισάνοιχτα, σαν να εξακολουθεί να καλεί τον άντρα, να του μουρμουρίζει λέξεις αγάπης που δεν προφέρθηκαν και δεν διακόπηκαν ποτέ» (ό.π., σελ 68), η Παναγία είναι «σχεδόν σαν ν’ ακούμε τη βουβή κραυγή της, όπου η λύπη μπερδεύεται με την έκπληξη», «στητή, μοιάζει να περιμένει, μέσα στην απόλυτη θλίψη της, μια απάντηση από ψηλά» (ό.π.), και, τέλος, ο Χριστός «έχοντας προκαλέσει σε όλους δάκρυα απελπισίας, μοιάζει τώρα ο μόνος ικανός να τα στεγνώσει» (ό.π.). Η ομορφιά του πίνακα του Καρτόν οφείλεται, για τον Τσενγκ, στην απεικόνιση του απόλυτου Αγαθού. Το σώμα του νεκρού Χριστού, «που διαγράφει ένα τόξο μέσα στην τρομερή του ακαμψία, γίνεται ξαφνικά η έκφραση μιας ευγενούς αδιαλλαξίας, διότι υπενθυμίζει την τρομερή απόφαση που πήρε ο κτήτοράς του πριν πεθάνει: να αποδείξει ότι η απόλυτη αγάπη μπορεί να υπάρξει και ότι κανένα κακό δεν μπορεί να την αλλοιώσει ή να τη μιάνει.» (ό.π.). Από το σώμα του νεκρού Χριστού, που αποτελεί το κέντρο της σύνθεσης, αναδύεται, λέει ο Τσενγκ, μια λυτρωτική δύναμη, «αυτό το σώμα που είναι ξαπλωμένο εδώ είναι το αποτέλεσμα μιας “ωραίας χειρονομίας”, η οποία γέννησε και όλες τις άλλες, του Ιωάννη, της Μαρίας της Μαγδαληνής και της Μαρίας» (ό.π., σελ. 69). Μόνο αυτό το σώμα, λέει ο συγγραφέας, «είναι ικανό να παρηγορεί». Συνεπώς, η ομορφιά είναι μια δύναμη λύτρωσης· αυτό είναι το αληθινό νόημα του ντοστογιεφσκικού «Η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο». Ή, όπως λέει ο Ρομάν Γκαρί και επαναλαμβάνει ο Φρανσουά Τσενγκ: «Πρέπει να εξαγοράσουμε τον κόσμο με την ομορφιά: την ομορφιά της χειρονομίας, της αθωότητας, της θυσίας, του ιδανικού».

[Το παραπάνω κείμενο αποτελεί συντομευμένη και επεξεργασμένη μορφή ομιλίας που δόθηκε στην αίθουσα του Συλλόγου Φιλοτέχνων «Ανάχαρσις» (Αμαδρυάδων 56, Πλάκα) την Κυριακή 4.5.2014. Ολόκληρη η ομιλία θα δημοσιευτεί στο τεύχος Σεπτεμβρίου 2014 της Νέας Εστίας. Επίσης, έχει ήδη δημοσιευτεί το βίντεο της εκδήλωσης στο διαδικτυακό τόπο http://www.blod.gr. Ευχαριστώ και από τη θέση αυτή τον πρόεδρο του «Αναχάρσεως» κ. Κώστα Παυλίδη για την ευγενική πρόσκληση να μιλήσω ενώπιον εκλεκτού κοινού. Τον ευχαριστώ επίσης για την ευγενική του άδεια να δημοσιεύσω το κείμενο στο «Μεγάλο Βύσμα».]

Γιώργος Πινακούλας

Advertisements

Tagged: , ,

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: