Ο Νικόλαος Κουζανός στα ελληνικά

Nicholas_of_Cusa

Ο Νικόλαος Κουζανός (Nicolaus Cusanus, 1401-1464) ήταν ένας σπουδαίος θεολόγος, μαθηματικός και φιλόσοφος της πρώιμης Αναγέννησης. Ανήκει στη μυστική παράδοση της χριστιανικής φιλοσοφίας, στην ίδια παράδοση απ’ την οποία προέρχονται και οι μεγάλοι φιλόσοφοι Μάιστερ Έκχαρτ, Παράκελσος, Τζορντάνο Μπρούνο, Γιάκομπ Μπαίμε, Άγγελος Σιλέσιος. Ο Κουζανός επηρέασε με το έργο του καθοριστικά την ιστορία της ευρωπαϊκής φιλοσοφίας. Βασικές θέσεις στο φιλοσοφικό του σύστημα είναι η σύμπτωση των αντιθέτων (coincidentia oppositorum) και η εκδίπλωση του Θεού (explicatio Dei). Περισσότερα για το έργο του μπορείτε να διαβάσετε στο βιβλίο τού Χάιντς Χάιμζετ Τα έξι μεγάλα ερωτήματα της δυτικής μεταφυσικής, μτφρ. Μιχάλης Παπανικολάου, επιμ. Θάνος Σαμαρτζής, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2012, σελ. 70 κ.ε.

Πρόσφατα μεταφράστηκε στα ελληνικά το βασικό έργο του De docta ignorantia (Για τη σοφή άγνοια): Νικόλαος Κουζανός, Η σοφία της αγνωσίας, εισ.-επιμ. Νίκος Αυγελής, μτφρ. Γεώργιος Δαρδιώτης, Εκδοτικός Οίκος Αντ. Σταμούλη, Θεσσαλονίκη 2013. Είναι το δεύτερο βιβλίο του Κουζανού που κυκλοφορεί στα ελληνικά. Το πρώτο ήταν το Περί εικασιών (μτφρ. Θεόδωρος Πενολίδης, Κράτερος, Αθήνα 2007). Έχει ιδιαίτερη σημασία που κυκλοφορεί επιτέλους στα ελληνικά το βασικό έργο αυτού του μεγάλου στοχαστή. Ακριβώς επειδή είναι ένα πολύ σπουδαίο έργο, δεν αφορά μόνο την ιστορία της φιλοσοφίας, αλλά μπορεί να γονιμοποιήσει το στοχασμό κάθε εποχής.

Θα ήθελα όμως να παρατηρήσω πως η μετάφραση του βιβλίου έχει κάποια προβλήματα. Είναι κάπως ασυνεπής στη χρήση της ορολογίας, με αποτέλεσμα να κουράζει τον αναγνώστη και να κάνει δύσκολη την παρακολούθησή της. Για να γίνω πιο συγκεκριμένος, θα αναφέρω ένα συγκεκριμένο παράδειγμα. Το παρακάτω απόσπασμα προέρχεται απ’ το πρώτο βιβλίο του έργου, και συγκεκριμένα είναι η αρχή του δεύτερου κεφαλαίου, η παράγραφος 5 (σελ. 81-82 της ελληνικής έκδοσης):

Προκειμένου να πραγματευθώ τη σπουδαιότατη θεωρία της αγνωσίας, είναι νομίζω αναγκαίο να εξετάσω καταρχάς τη φύση του μεγίστου (maximitas). Και ονομάζω «μέγιστο» αυτό του οποίου μείζον δεν υπάρχει. Η πληρότητα (abundantia) όμως είναι χαρακτηριστικό του Ενός. Έτσι η ενότητα, που είναι προσέτι το Είναι (entitas), συμπίπτει με το μέγιστο. Αν τώρα η ενότητα αυτή είναι εντελώς απαλλαγμένη από κάθε σχέση και περιορισμό, είναι φανερό ότι τίποτε δεν αντιτίθεται προς αυτή, καθότι είναι το απολύτως μέγιστο. Επομένως, το μέγιστο είναι το απόλυτο Εν, το οποίο είναι τα πάντα· και είναι τα πάντα, καθόσον είναι το μέγιστο. Και επειδή τίποτα δεν εναντιούται προς αυτό, για αυτό και συμπίπτει συνάμα με το ελάχιστο· για τον λόγο αυτό είναι εν πάσι. Και επειδή τώρα είναι το απόλυτο, είναι ενεργεία παν ό,τι δύναται να είναι· και δεν προσκτάται τίποτε από τα πράγματα, καθότι από αυτό απορρέουν τα πάντα.

Αυτό το μέγιστο, το οποίο όλα τα έθνη πιστεύουν ακράδαντα ότι είναι επίσης ο θεός, θα πασχίσω να το ερευνήσω στο πρώτο βιβλίο με τρόπο που υπερβαίνει την ανθρώπινη διάνοια (ratio), καθοδηγούμενος από Εκείνον, τον μόνο που κατοικεί στο απρόσιτο φως.

Το πρωτότυπο, που είναι διαθέσιμο και στο ίντερνετ στη σελίδα της Bibliotheca Augustana, είναι το εξής:

Tractaturus de maxima ignorantiae doctrina ipsius maximitatis naturam aggredi necesse habeo. Maximum autem hoc dico, quo nihil maius esse potest. Abundantia vero uni convenit. Coincidit itaque maximitati unitas, quae est et entitas. Quodsi ipsa talis unitas ab omni respectu et contractione universaliter est absoluta, nihil sibi opponi manifestum est, cum sit maximitas absoluta. Maximum itaque absolutum unum est, quod est omnia; in quo omnia, quia maximum. Et quoniam nihil sibi opponitur, secum simul coincidit minimum; quare et in omnibus; et quia absolutum, tunc est actu omne possibile esse, nihil a rebus contrahens, a quo omnia. Hoc maximum, quod et Deus omnium nationum fide indubie creditur, primo libello supra humanam rationem incomprehensibiliter inquirere eo duce, qui solus lucem inhabitat inaccessibilem, laborabo.

Καταρχάς, το abundantia δεν πρέπει να αποδοθεί, κατά τη γνώμη μου, ως πληρότητα. Abundantia σημαίνει την αφθονία, τον πλεονασμό, την περίσσεια. Είναι ένας βασικός όρος της φιλοσοφίας του Κουζανού: είναι μια ιδιότητα του απόλυτου μέγιστου, του απόλυτου Ενός, δηλαδή του Θεού. Ακριβώς επειδή ο Θεός είναι το μέγιστο, έχει τα πάντα σε αφθονία και περίσσεια.
Επίσης, πιστεύω πως το unitas είναι καλύτερο να μεταφραστεί ως μονάδα και όχι ως ενότητα, παρότι σημαίνει και ενότητα· έτσι, θα γίνει κατανοητό γιατί το μέγιστο είναι μονάδα: γιατί η περίσσεια είναι γνώρισμα του ενός.
Το entitas είναι καλύτερο, νομίζω, να αποδοθεί ως οντότητα και όχι ως είναι. Ο Κουζανός χρησιμοποιεί άλλοτε τη λέξη entitas (οντότητα) και άλλοτε τη λέξη esse (είναι) και μπορούμε να κρατήσουμε αυτή τη διαφοροποίηση και στα ελληνικά. Άλλωστε, και ο μεταφραστής αποδίδει αλλού το entitas ως οντότητα (βλ., για παράδειγμα, σελ. 92, παρ. 22 στην ελληνική έκδοση).
Τέλος, δε βλέπω το λόγο γιατί να μη μεταφραστεί το ratio ως λόγος. Με τη λέξη ratio αποδόθηκε στα λατινικά ο αρχαιοελληνικός φιλοσοφικός όρος λόγος. Από το ratio άλλωστε προέκυψε το γαλλικό raison και από εκεί το αγγλικό reason, που μεταφράζεται ακριβώς ως λόγος και λογική. Άλλωστε, και τα rational και rationality μεταφράζονται αντίστοιχα ως ορθολογικός και ορθολογικότητα.

Θα πρότεινα λοιπόν την εξής μετάφραση του συγκεκριμένου αποσπάσματος:

Προτού πραγματευτώ τη μέγιστη διδασκαλία της άγνοιας, θεωρώ αναγκαίο να προσεγγίσω τη φύση του ίδιου του μεγίστου. Και ονομάζω μέγιστο αυτό που τίποτε δεν μπορεί να είναι μεγαλύτερό του. Η περίσσεια όμως αρμόζει στο ένα. Συμπίπτει λοιπόν με το μέγιστο η μονάδα, η οποία είναι και οντότητα. Αν τώρα η ίδια αυτή μονάδα είναι απαλλαγμένη από κάθε σχέση και περιορισμό καθολικά, είναι φανερό ότι τίποτε δεν αντιτίθεται προς αυτή, αφού είναι το απόλυτο μέγιστο. Επομένως, το μέγιστο είναι το απόλυτο ένα, το οποίο είναι τα πάντα· σε αυτό υπάρχουν τα πάντα, διότι είναι το μέγιστο. Και επειδή τίποτε δεν αντιτίθεται προς αυτό, με αυτό συμπίπτει ταυτόχρονα και το ελάχιστο· συνεπώς, υπάρχει στα πάντα· και επειδή είναι το απόλυτο, είναι, στην πραγματικότητα, όλα όσα μπορούν να υπάρξουν, και δε συνάγει τίποτε από τα πράγματα, αλλά απ’ αυτό [απορρέουν] τα πάντα. Αυτό το μέγιστο, το οποίο όλα τα έθνη πιστεύουν αναμφίβολα ότι είναι ο Θεός, θα προσπαθήσω να ερευνήσω στο πρώτο βιβλίο πάνω απ’ τον ανθρώπινο λόγο με τρόπο ακατάληπτο, με την καθοδήγηση εκείνου που μόνος κατοικεί στο απρόσιτο φως.

Γιώργος Πινακούλας

Advertisements

Tagged: , ,

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: