Βλέποντας τα πράγματα «όπως είναι»

Σημείωση: Το παρακάτω κείμενο έχει επηρεαστεί ελαφρώς από το The Doors of Perception του Aldous Huxley, αν και παρόμοιες ιδέες μπορούν να βρεθούν σε έργα προσωπικοτήτων όπως του Osho ή του Nietzsche. Το ύφος του είναι πολύ πιο απλό βέβαια.

Όλοι οι άνθρωποι έχουμε τις προκαταλήψεις μας. Οι οποίες προκαταλήψεις πολλές φορές μας εμποδίζουν στο να δούμε τα πράγματα «όπως είναι», αντικειμενικά, χωρίς κριτική. Κάποιες φορές μπορεί να είναι σχετικά «λογικές» προκαταλήψεις, που βγαίνουν από την πείρα της ζωής/κοινωνίας (π.χ. «οι άνθρωποι είναι εγωιστές»), κάποιες άλλες πιο παράλογες (π.χ. «όλοι θέλουν το κακό μου»). Κάποιες επηρεάζονται πολύ και από την εκάστοτε θρησκεία που ασπάζεται ο καθένας, αν και οι άνθρωποι που δεν πιστεύουν σε κάποιο θεό ή δόγμα δεν στερούνται φυσικά προκαταλήψεων.

Γενικά, κάποιοι από τους λόγους που μπορεί να έχουμε προκαταλήψεις είναι οι εξής: τάση του μυαλού για γενίκευση, «πείρα» και «χτυπήματα» από τη ζωή/κοινωνία, δόγματα και θρησκείες, αξίες και ιδανικά (π.χ. εθνικά ιδεώδη), υιοθέτηση ιδεών από πρόσωπα που θεωρούμε αυθεντίες (π.χ. αρχαίοι φιλόσοφοι, διακεκριμένοι πολιτικοί κλπ), κριτική από πρόσωπα που θεωρούμε σημαντικά – όπως οι γονείς στην παιδική ηλικία. Πολλές από αυτές τις έχουμε πάρει από τους γονείς, σε παιδική ηλικία. Για παράδειγμα, ένα άτομο που οι γονείς του έδιναν μεγάλη σημασία στην αγάπη για την πατρίδα και τα εθνικά ιδεώδη είναι πολύ πιθανό λόγω αυτών των παραστάσεων να γίνει αυτό που λέμε «εθνικιστής» (χωρίς να εννοούμε εδώ ότι είναι κάτι απαραιτήτως καλό ή κακό – και αυτά τα επίθετα έχουν να κάνουν με «προκαταλήψεις»!).

Η αλήθεια είναι ότι οι προκαταλήψεις χρειάζονται εν μέρει στη ζωή. Αν δεν τις είχαμε καθόλου, δεν θα ήμαστε υποψιασμένοι για να αποφύγουμε το κακό και τις δυσάρεστες καταστάσεις – ίσως είναι και λόγω του ενστίκτου για αυτοσυντήρηση. Για παράδειγμα, αν συναντήσουμε κάποιον ξένο με ιδιαίτερα άγριο ύφος ενώ περπατάμε μόνοι στο δρόμο, πιθανότατα να προσπαθήσουμε να τον αποφύγουμε για να μη μας κάνει κακό – γιατί τον έχουμε συνδέσει με κάποια παρόμοια περίπτωση «άγριου» ανθρώπου που έβλαψε εμάς ή κάποιο γνωστό μας πρόσωπο στο παρελθόν. Το πρόβλημα όμως είναι ότι πολλές φορές έχουμε προκαταλήψεις σε αρκετά μεγάλο βαθμό ώστε να επηρεάζουν τη ζωή μας αρνητικά –ειδικά αυτές που έχουν να κάνουν με γενικεύσεις– και βλέπουμε τα πράγματα κάπως «διεστραμμένα». Και μάλιστα, πολλές φορές καταλήγουν σε «κολλήματα». Είναι αυτό που λένε: αν φοράς ροζ γυαλιά, θα βλέπεις τον κόσμο ροζ, ενώ αν φοράς μαύρα γυαλιά, θα βλέπεις τον κόσμο μαύρο.

Οι άνθρωποι τείνουν να είναι περισσότερο «συναισθηματικά» παρά «λογικά» όντα – τουλάχιστον στην πλειοψηφία τους. Επίσης, το μυαλό, επειδή καθημερινά επεξεργάζεται πραγματικά τεράστιο όγκο πληροφοριών, έχει ένα σύστημα ώστε να κρατάει αυτά που υποτίθεται ότι είναι «σημαντικά» – οδηγώντας και σε γενικεύσεις μεταξύ άλλων. Οπότε, χρειάζεται προσπάθεια ώστε να απαλλαγούμε –ως ένα βαθμό– από τις προκαταλήψεις μας, τουλάχιστον αυτές που μας επηρεάζουν αρνητικά. Πολλοί ψυχολόγοι βοηθούν τους «ασθενείς» τους ώστε να το κατορθώσουν, με διάφορους τρόπους. Επίσης, ο διαλογισμός μπορεί να βοηθήσει. Αλλά κυρίως βοηθάει το να καθήσουμε κάπου ήσυχα και να σκεφτούμε καθαρά, με βάση τη λογική.

Ένα πολύ τρανταχτό παράδειγμα προκατάληψης είναι η «ταμπέλα». Πιστεύω ότι το –φαινομενικά ίσως αθώο– ρήμα «είμαι» ουσιαστικά είναι υπεύθυνο γενικά για τις προκαταλήψεις, σε συνδυασμό με τις αρχετυπικές έννοιες «καλό» και «κακό». Πολλές φορές γενικεύουμε κάποια συνήθη συμπεριφορά, για παράδειγμα λέμε ότι ο Χ είναι «καλό παιδί», «αλήτης» ή «παρτάκιας». Σίγουρα υπάρχει κάποια βάση, αλλά οι άνθρωποι είναι πολυδιάστατοι και είναι χαζό, κατά τη γνώμη μου, να τους χωρίσουμε σε «καλούς» και «κακούς»… αν και όπως έγραψα παραπάνω, κάποιες φορές χρειάζεται, ώστε να κανονίσουμε πώς θα αντιμετωπίσουμε τον άλλο, και αν θα τον εμπιστευτούμε – κάποιες φορές και αν θα τον πείσουμε ή ακόμα και να τον εκμεταλλευτούμε, δυστυχώς.

Κάτι που μπορεί να καταλήξει πολύ άσχημο είναι η συνεχής ταμπελοποίηση του εαυτού, αν γίνεται με αρνητική χροιά ώστε να δημιουργεί άγχος για το αν η προσωπικότητά μας (ή και το σώμα μας ή το μυαλό μας) «αξίζει». Σίγουρα σε όλους μας έχει συμβεί κατά καιρούς – απλά κάποιοι έχουν αυτό που λέμε «κόμπλεξ» με τον εαυτό τους. Η άποψή μου, αν και μου πήρε αρκετό καιρό να το καταλάβω συνειδητά, είναι ότι επειδή σαν άνθρωποι δεν μπορούμε επακριβώς –ούτε καν με σχετικά καλή προσέγγιση– να «ζυγίσουμε» την αξία μας (αλήθεια, η αξία στη ζωή αντικειμενικά τι είναι ακριβώς; κάποια «υποχρέωση» που έχουμε στην κοινωνία; και μας βλέπουν όλοι οι άνθρωποι το ίδιο;), το καλύτερο είναι να βγάλουμε αυτές τις ταμπέλες τελείως. Ναι, να θυμίζουμε στον εαυτό μας ότι σε κάτι μπορεί να βελτιωθεί ή να αλλάξει, και να το παλέψουμε στην πράξη (ειδικά αν είναι κάτι πιο «αντικειμενικά» αρνητικό, όπως το περιττό πάχος ή η ακατάσχετη φλυαρία), αλλά να μη μας γίνει και εμμονή. Γιατί η αλήθεια είναι, αν χαρακτηρίζουμε τους εαυτούς μας ως κάτι αρνητικό π.χ. «αδύναμους», «δειλούς», «χοντρούς», «χαζούς» κ.λπ. (ίσως επειδή οι γονείς μας ή κάποιοι φίλοι-γνωστοί μάς το έχουν πει με τον τρόπο τους), το υποσυνείδητό μας κρατάει το μήνυμα και «βοηθάει» ώστε να ικανοποιήσει αυτή την ταμπέλα. Και σε συνδυασμό με τις συνεχόμενες κριτικές κάποιων ανθρώπων, μας εμποδίζει να αλλάξουμε προς εκεί που θέλουμε, αν το αφήσουμε να συμβεί. Δεν μιλάω βέβαια για πράγματα που ενοχλούν ιδιαίτερα τους άλλους – αυτό είναι άλλο θέμα, μιλάω για «κουσούρια» που έχουν να κάνουν με τον εαυτό μας βασικά.

Κάτι ακόμα: Δεν έχει νόημα πιστεύω –εκτός ίσως από κάπως «ακραίες» περιπτώσεις– να συγκρίνουμε τους εαυτούς μας με τους άλλους. Αλήθεια, ποιοι είναι αυτοί οι «άλλοι»; Όλοι οι άνθρωποι; Ο καθένας είναι αρκετά διαφορετικός από τον άλλον, σε διάφορα πράγματα, με τις ανασφάλειές τους και τα προβλήματά τους μεταξύ άλλων. Σε άλλους φαίνονται πιο «χτυπητά», σε άλλους λιγότερο. Ίσως κάτι να ισχύει για την πλειοψηφία, και πάλι αυτό είναι σε μια συγκεκριμένη κοινωνία, αλλά και πάλι πολλές φορές δεν είναι τόσο γενικευμένες οι περιπτώσεις όσο τείνουμε να νομίζουμε. Ναι, σίγουρα στην θεωρία ακούγεται πιο εύκολο από την πράξη, και δεν είναι και ό,τι καλύτερο –επειδή σε κοινωνία ζούμε– να διαφέρουμε πολύ σε κάτι, ειδικά αν αυτό θεωρείται «κακό» ή «ξένο» σε μια κοινωνία, αλλά και πάλι δεν σημαίνει ότι είναι λανθασμένη ή προβληματική μια συμπεριφορά – σε μια άλλη κοινωνία σε άλλη χώρα ή άλλη περίοδο ίσως να ήταν εντάξει ή θετικό. Το θέμα είναι πώς το κρίνει η πλειοψηφία σε μια κοινωνία – και πάλι από τάξη σε τάξη ή από ιδεολογία σε ιδεολογία διαφέρει. Για παράδειγμα, η λογική, αυτόνομη και προοδευτική σκέψη είχε εκτίμηση σε κάποιες εποχές όπως από την Αναγέννηση και μετά (π.χ. Διαφωτισμός), ενώ στο Μεσαίωνα συνήθως καταδικαζόταν (βλέπε ιστορία του Γαλιλαίου και άλλων). Επίσης, κάποιος που θεωρείται σε μια κοινωνία «ντροπαλός» ή αντίθετα «θρασύς» σε γενικές γραμμές, σε μια άλλη κοινωνία (π.χ. άλλη χώρα) μπορεί να θεωρείται ότι η συμπεριφορά του είναι «εντάξει»/φυσιολογική. Είναι κυρίως θέμα συνήθειας και άγραφων κανόνων. Σίγουρα θα χρειαστεί κάποια προσαρμογή σε μια κοινωνία (when in Rome, do as the Romans do, που λέμε), αλλά, από την άλλη, δε χρειάζεται να αισθανόμαστε άσχημα επειδή έχουμε μια διαφορετική γνώμη από την πλειοψηφία και κατακρινόμαστε ή μας ειρωνεύονται. Έτσι κι αλλιώς, με τη συνεχή μαζοποίηση, πλύση εγκεφάλου και ευπιστία που υπάρχει, τι ψυχή έχει μια γνώμη; Κι αυτοί που το κάνουν, συνήθως το κάνουν από κάποιο αρνητικό λόγο – ίσως κάποια ανασφάλεια, όπως ζήλεια, ή ότι έχουν πολλές προκαταλήψεις λόγω του τρόπου που μεγάλωσαν ή επειδή δεν ψάχνονται γενικά να διευρύνουν τους ορίζοντές τους. Αν κάποιος τείνει να είναι «συντηρητικός» (ή αλλιώς «κολλημένος» κατ’ εμέ), δείχνει να μην τα καταλαβαίνει αυτά, αλλά αυτό μπορεί να αλλάξει αν θέλει κανείς, είναι θέμα παιδείας και νοοτροπίας. Γενικά, όσο πιο μεγάλη και πολυπολιτισμική μια κοινωνία, και ανοιχτή σε άλλους πολιτισμούς, τόσο προοδευτική τείνει να είναι (σκεφτείτε διαφορά π.χ. ελληνικής επαρχίας με Λονδίνο – χωρίς βέβαια να λέω ότι το ένα μέρος είναι γενικά καλύτερο από το άλλο).

Με τα παραπάνω εννοείται ότι ούτε θέλω να το παίξω «έξυπνος» ούτε τίποτα. Απλά πιστεύω ότι αυτές είναι κάποιες σκέψεις που μπορεί να μας βοηθήσουν να τα δούμε τα πράγματα πιο σφαιρικά, από γενικό πρίσμα. Η ζωή μας μπορεί να γίνει πιο όμορφη και πιο χαλαρή αν χαλαρώσουμε τις προκαταλήψεις μας και το συνεχές άγχος για το τι είμαστε και αν αξίζουμε, αυτό το λέω κιόλας εκ πείρας. Βοηθάνε βέβαια και πράγματα όπως η φίλια, η σωστή διατροφή και γυμναστική κ.λπ. για να το πετύχουμε αυτό. Ώρα να αδειάσουμε λίγο το μυαλό μας και να ξεκολλήσουμε!

Spiros Katsas (@Azargled)

Advertisements

Tagged: , ,

2 thoughts on “Βλέποντας τα πράγματα «όπως είναι»

  1. Βασίλης Χατωνίδης Μαΐου 3, 2014 στο 15:28

    Σπύρο καταρχήν μπράβο που αγγίζεις αυτό το θέμα και είναι τροφή για σκέψη. Από την άλλη θα μου επιτρέψεις να έχω κάποιες ενστάσεις.

    Πρώτα απ’όλα, ας μην ξεχνάμε ποτέ τον κανόνα: Αντικειμενικότητα είναι η υποκειμενικότητα των πολλών! Φυσικά δεν λέω ότι αυτό που λένε οι περισσότεροι είναι πάντα και το σωστό αλλά τουλάχιστον θα είναι πάντα το κοινωνικώς αποδεκτό.

    Δεύτερον, σχετικά με τις ταμπέλες η αλήθεια είναι πως έτσι ήταν, έτσι είναι και έτσι ΘΑ είναι πάντα τα πράγματα. Ο άνθρωπος είναι ένα ον πολύ αυστηρό με τους συνανθρώπους του. Κατηγορεί άκριτα πολλές φορές, χωρίς να σκεφτεί το υπόβαθρο και την συναισθηματική κατάσταση του άλλου. Σε αντίθεση με τον εαυτό του που σχεδόν πάντα θα βρίσκει τρόπους να δικαιολογεί. Οπότε λοιπόν η ίδια η ζωή σου λέει ένα μεγάλο DEAL WITH IT!

    Τέλος θα ήθελα να τονίσω πως η σύγκριση μεταξύ των ανθρώπων είναι αναπόφευκτη. Σε περιβάλλοντα που υπάρχει όσμωση, διάλογος, προστριβές, ανταγωνισμός, εκ προοιμίου δεν γίνεται να μην υπάρχει σύγκριση. Η απουσία της δε θα ήταν ουτοπικό γεγονός.

    Με άλλα λόγια λοιπόν αν δεν αλλάζει η κοινωνία άλλαξε εσύ για την κοινωνία. Ο άνθρωπος άλλωστε ήταν πάντα ο καλύτερος χαμαιλέοντας. Η προσαρμοστικότητα είναι η μεγαλύτερη ικανότητα του ανθρώπου.

    Μου αρέσει!

  2. Azargled Μαΐου 8, 2014 στο 11:24

    Σε ευχαριστώ Βασίλη για το σχόλιο. Αυτά που λες σωστά είναι – αν και από την εκάστοτε κοινωνία εξαρτάται πόσο «προοδευτικά» θα φέρεται ενάντια στο ξένο και το διαφορετικό.
    Όλοι είμαστε «χαμαιλέοντες» σε μια κοινωνία, αλλιώς δεν θα μπορούσαμε να ζήσουμε μέσα σε αυτήν – πιθανότατα έχει να κάνει με κάποια βιολογικά ένστικτα.
    Το πόσο «χαμαιλέων» (ή αλλιώς κονφορμιστής) θα είναι κάποιος, εξαρτάται από το πώς βλέπει το θέμα, ζυγίζοντας τα υπέρ και τα κατά. Είναι γνωστή η παρακάτω ρήση:

    «Ο λογικός άνθρωπος προσαρμόζει τον εαυτό του στον κόσμο. Ο παράλογος επιμένει να προσαρμόσει τον κόσμο στον εαυτό του. Γι’ αυτό, όλη η πρόοδος στηρίζεται στον παράλογο». Σω Μπερνάρ

    Γι’ αυτό βλέπεις ότι αυτοί που έμειναν στην ιστορία, ήταν ως επί το πλείστον ιδεαλιστές, αν όχι όλοι. Χαρακτηρίζονταν «γραφικοί» και «ρομαντικοί», ενώ η αναγνώριση ήρθε πολύ αργότερα – για κάποιους και μετά θάνατο. Άλλοι, δυστυχώς ή ευτυχώς, χαρακτηρίστηκαν απλώς «τρελοί» και έμειναν στην αφάνεια. Δεν λέω ότι είναι το καλύτερο απαραιτήτως να έχεις μια τέτοια στάση, αλλά σίγουρα είναι κάτι που έχει το δυναμικό να επηρεάσει τον κόσμο πολύ περισσότερο από αυτό που λέμε «average joe».

    Τέλος πάντων, το υγιές είναι να βρίσκεσαι κάπου στη μέση πιστεύω. Απλά είναι πραγματικά ενδιαφέρον, το πώς μια κοινωνία (ή μάλλον η πλειοψηφία ή αλλιώς η μάζα) έχει τέτοια επίδραση στο άτομο. Βέβαια μπορεί να είμαι – ή να θέλω να είμαι – αρκετά «προοδευτικό μυαλό» και να πιστεύω στην ατομικότητα του κάθε προσώπου και του δικαιώματός του να έχει τη γνώμη του, but it’s just me.

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: